“Bu qətldən sonra Heydər Əliyev Şuşaya gəldi və gördü ki…”

Şuşa qalası uzun illər ərzində Azərbaycanın Qarabağ xanlığının paytaxtı olub. Şuşa qalasının salınması 1750-1751-ci illərdən hesab edilir. Tarixi mənbələrə görə, 1750-ci ildə hündür, sıldırım dağ üstündə qalanın inşasına başlandı və 1756-1757-ci illərdə tikilib başa çatdırıldı. Qarabağ xanı Pənah Əli xan Şuşanı paytaxt elan etmiş, oranı möhkəmləndirmiş, Qala-şəhərə çevirmişdi. Şəhər bir müddət Pənah Əli xanın şərəfinə “Pənahabad”, sonradan isə “Şuşa qalası” və “Şuşa” adlandırılmışdır.

Bununla yanaşı, ingilis səyyah və alimləri C.Morye və R.Burter Şuşanın qədimliyi ilə bağlı dəyərli mülahizələr söyləmişlər. C.Moryenin fikrincə, Şuşa hələ eradan əvvəl insan məskəni olmuşdur. R.Burter isə yazır ki, “Şuşada Qafqazın başqa yerlərində olmayan Avropa şəhərlərindəki kimi daş binalar, daş döşəməli geniş küçələr, qədim Roma hamamlarını xatırladan gözəl hamam qalıqları vardır”. Bütün bunlar Şuşanın hələ çox qədimdən mövcud olması haqqında fikir söyləməyə əsas verir. Tarixi mənbələrdə Şuşanın hətta, XIII əsrdə də Azərbaycanın məşhur şəhərlərindən biri olması haqqında faktlar vardır.

Minval.İnfo Azərtac-a istinadən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının professoru, siyasi elmlər doktoru, “Azərbaycan Respublikası Dağlıq Qarabağ Bölgəsinin Azərbaycanlı İcması” İctimai Birliyinin sədr müavini Elçin Əhmədovun “Heydər Əliyev: “Şuşa Azərbaycanın ən əziz və böyük tarixi olan bir guşəsidir” adlı məqaləsini təqdim edir.

XVIII əsrin ikinci yarısından başlayaraq şəhərin əhalisi sürətlə çoxalmış və Şuşa Azərbaycanın mühüm, strateji əhəmiyyətli şəhərlərindən birinə çevrilmişdi. Hələ Pənahəli xanın dövründə şəhərdə böyük tikinti işləri aparılmış, İbrahimxəlil xanın (1763-1806-cı illər) dövründə isə Qarabağ xanlığı daha da güclənmişdi. Xanlığın ərazisində Əskəran, Ağoğlan qalaları, Şuşa qalasının divarları və s. diqqətəlayiq, strateji əhəmiyyətli qalalar tikilmişdi. Şəhər qısa müddət ərzində xeyli böyümüş, təbii gözəlliyi, hündür binaları və möhtəşəm qala divarları ilə diqqəti cəlb etmişdi.

XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycanın tarixi, mədəni və strateji əhəmiyyətə malik şəhəri sayılan Şuşa özünün xalçası, ipəyi, parçası və çini qabları ilə dünya bazarları miqyasına çıxmış və bununla da böyük şöhrət qazanmışdı. XVIII əsrin 80-ci illərində şəhərin dövrəsinə möhtəşəm qala divarları çəkilib başa çatdırıldı. Bu dövrdə şəhərdə çoxsaylı sənətkar məhəllələri yaranır, ticarət daha sürətlə inkişaf edirdi. Şuşalı tacirlər Təbriz, Tehran, İsfahan, İstanbul, Bağdad, Səmərqənd, Moskva və başqa şəhərlərlə ticarət əlaqələri saxlayırdı. Şəhərdə “Pənahabadi” adlı gümüş sikkələr zərb edilirdi.

1873-cü ildə Vyana şəhərində açılmış beynəlxalq sərgidə Şuşanı təmsil edən nümayəndələr də iştirak etmiş və onların sərgidə nümayiş etdirdikləri eksponatlar xaricilərdə dərin maraq oyatmışdı. 1903-cü ildə Tiflisdə nəşr olunmuş “Vestnik Kavkaza” jurnalının 43-cü səhifəsində göstərildi ki, “Şuşanın görünüşü orta əsr Avropa şəhərlərini xatırladır. Bu şəhərin tacirləri ipək-barama alverində üstün mövqeyə malik olub, Tiflis, Moskva və Marsel şəhərləri ilə birbaşa ticarət əlaqəsi saxlayırlar”.

Bununla yanaşı, Şuşa havasının təmizliyi, saflığı və müalicə əhəmiyyəti baxımından kurort şəhəri kimi tanınmışdır. Bu baxımdan, nəinki Azərbaycanda, onun hüdudlarından kənarda da Şuşa öz səfalı yerləri, istirahət guşələrinə görə məşhur idi. Şuşa dağlarında xüsusi gözəlliyi ilə seçilən və dünyanın heç bir yerində bitməyən “Xarı bülbül” gülü bitir. Bu endemik gül həm gözəl, həm də müalicəvidir.

Artıq XIX əsrin ikinci yarısında şəhər əhalisinin sayı tanınmış alim və sənətkarlar da daxil olmaqla 25 minə çatmışdı. Tarixi mənbələrin məlumatına görə, təkcə XIX əsrdə Şuşada 95 şair, 22 musiqişünas, 38 xanəndə, 19 xəttat, 16 nəqqaş, 12 nüsxəbənd, 5 astronom, 18 memar, 16 həkim, 42-yə qədər müəllim və s. olmuşdur. Bu böyük ziyalı təbəqəsi, Şuşa şəhərini mədəniyyət mərkəzinə çevirməkdə, burada elmi və mədəniyyəti inkişaf etdirməkdə çox böyük rol oynamışlar.

Ümumiyyətlə, tarixi mənbələr sübut edir ki, Şuşa qalası tarixən Azərbaycanın Qarabağ xanlığının paytaxtı olmuşdur. XIX əsrin əvvəllərində – 1805-ci il mayın 14-də Qarabağ xanı İbrahim xanla Rusiyanın Qafqaz qoşunlarının baş komandanı general Sisianov arasında Kürəkçay müqaviləsi (“Andlı öhdəlik”) imzalandı. Bununla da Qarabağ xanlığı Rusiyanın tərkibinə daxil oldu və dərhal Qarabağda çarizmin mövqeyini möhkəmlətmək üçün ermənilərin buraya köçürməsinə başlandı. Bu fakt onu göstərir ki, ermənilərin Qarabağa dair ərazi iddiaları əsassızdır. Çünki əgər ermənilər Qarabağ xanlığında yaşayıb vəzifə sahibi olsaydılar general Sisianovla müqavilə Qarabağ xanı İbrahim xanla imzalanmazdı.

Qarabağın dağlıq hissəsində erməni əhalisinin xeyli dərəcədə çoxaldılması isə XIX əsrin 20-ci illərində, xüsusilə Cənubi Qafqazın Rusiya tərəfindən işğal edilməsindən sonra baş vermişdir. 1804-1813-cü, 1826-1828-ci illər Rusiya-İran və 1828-1829-cu illər Rusiya-Türkiyə müharibələrinin gedişində, həm də sonralar ermənilərin İran və Türkiyədən kütləvi surətdə Cənubi Qafqaza, o cümlədən Qarabağa köçürülməsi nəticəsində burada onların sayı ilbəil artmağa başladı. Bunu Rusiya ilə İran arasında bağlanmış Gülüstan (12 oktyabr 1813-cü il) və Türkmənçay (10 fevral 1828-ci il) müqavilələri kimi sənədlər də təsdiq edir. 1828-ci ildən sonra Qarabağ bölgəsinin dağlıq hissəsinə İrandan və Türkiyədən rəsmən 124 min (qeyri-rəsmən 200 min) erməni köçürülmüş, bu proses bütün XIX əsr boyunca davam etdirilmiş və bu da demoqrafik vəziyyətə müəyyən təsir göstərmişdir.

Nəticədə Qarabağ bölgəsinin dağlıq hissəsinə köçürülmüş ermənilərə 1923-cü il iyulun 7-də sovet Rusiyasının himayədarlığı və bilavasitə iştirakı ilə Azərbaycan tərkibində Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti (DQMV) adlı status verilmiş və bu hadisə Ermənistanın Dağlıq Qarabağa dair gələcək ərazi iddiaları üçün bir vasitə olmuşdur. Qarabağ 1918-1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Gəncə quberniyasının tərkibində olmuş, 1921-1991-ci illərdə isə Azərbaycan SSR-in ayrılmaz tərkib hissəsi olmuşdur.

Ümummilli lider Heydər Əliyev hələ Azərbaycan rəhbəri seçilməmişdən əvvəl ilk dəfə Şuşada hələ 1967-ci ildə olmuşdu. O vaxt Xankəndidə (1923-1991-ci illərdə Stepanakert adlandırılmışdır) azərbaycanlılarla ermənilər arasında münaqişə olmuş və qan tökülmüşdü. Dağlıq Qarabağda olan bəzi millətçilər 3 nəfər azərbaycanlını vəhşicəsinə öldürmüşdülər. Həmin məsələni dərindən araşdırmaq üçün Heydər Əliyev 15 gün Dağlıq Qarabağda olmuş, eləcə də Şuşaya getmişdi. Şuşada olarkən 1905-1907-ci, 1918-1920-ci illərdə ermənilərin təcavüzü nəticəsində dağıdılmış və yandırılmış evlərin hələ də bərpa edilmədiyini görmüşdü. O, Şuşa şəhərinin Azərbaycan xalqının böyük bir tarixi abidəsi, incisi kimi bərpa etdirilməsinin zəruriliyi qənaətinə gəlmiş və Bakıya qayıtdıqdan sonra şəhərin belə vəziyyətdə saxlanılmasının mümkünsüzlüyü barədə mülahizələrini Azərbaycan rəhbərlərinə söyləmişdi.

Lakin 1969-cu ildə Azərbaycana rəhbər seçiləndən sonra Ulu Öndər Şuşanı abadlaşdırmaq, şəhərin başına gətirilən müsibətlərin izlərini ləğv etmək, dağıdılmış, yandırılmış evləri bərpa etmək, eyni zamanda, tarixi abidələri qoruyub saxlamaq və böyük bir muzeyə çevirmək üçün əhəmiyyətli işlər görmüşdür. 1970-ci illərdə ermənilər Dağlıq Qarabağ məsələsini yenidən ortaya atsalar da, onların bu istəklərinin qarşısı qətiyyətlə alınmışdı. Bu dövrdə Heydər Əliyevin fəaliyyətinin mühüm əhəmiyyət daşıyan istiqamətlərindən biri Dağlıq Qarabağda milli ruhun oyadılması olmuşdur. Ümummilli Lider bu istiqamətdə sistemli və məqsədyönlü şəkildə fəaliyyət göstərirdi. Hər şeydən əvvəl Qarabağ tarixini, mədəniyyətini, incəsənətini, iqtisadi inkişafını mükəmməl bilən Ulu Öndər bu məsələyə çox həssaslıqla yanaşırdı. Azərbaycanın qədim mədəniyyət mərkəzi kimi Şuşa şəhərinin tarixi keçmişini yaxşı bilən Heydər Əliyev şəhərə çox böyük qayğı göstərərək onun inkişafına çalışırdı. Eyni zamanda, Ümummilli Lider Şuşaya adi bir şəhər deyil, zəngin tarixi abidə, Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq rəmzi kimi baxır və Azərbaycanın milli maraqlarını hər zaman uca tuturdu.

Ümummilli lider, eyni zamanda, Şuşada aparılan tikinti-quruculuq işləri ilə də yaxından maraqlanmış, Azərbaycan poeziyasının klassikləri M.P.Vaqifin və Xurşudbanu Natəvanın yaşayıb yaratdığı yerlərlə tanış olmuşdu. Şuşa rayonunun rəhbərləri ilə keçirdiyi görüşdə ümummilli lider tövsiyə edərək demişdi: “…Şuşa abidələr şəhəridir. Diyarın zəngin tarixi ilə bağlı olan hər şeyi qorumaq, qədim tikintiləri bərpa etmək lazımdır”. Heydər Əliyevin bilavasitə səyləri nəticəsində 1977-ci ilin avqust ayında Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti Şuşa şəhərini tarix-memarlıq qoruğu elan edən qərar qəbul etdi.

Həmin illərdə Heydər Əliyevin Dağlıq Qarabağa göstərdiyi diqqət və qayğı daha da artmış və geniş quruculuq işləri vüsət almışdı. Belə ki, görkəmli Azərbaycan şairi Molla Pənah Vaqifin məzarı üstündə 1980-1981-ci illərdə abidə, məqbərə tikilmiş və 1982-ci il yanvarın 14-də yağan güclü qarın altında, soyuqda ümummilli lider Şuşada şairin məqbərəsini böyük təntənə ilə açmışdı. Onun M.P.Vaqifə bu münasibəti bir tərəfdən, milli ədəbiyyata sevgisindən irəli gəlirdisə, digər tərəfdən, diyarın tarixini, əhalisinin etnik mənsubiyyətini bir daha göstərməklə bağlı idi. Əslində bu, məqbərə, eyni zamanda, gözəl memarlıq abidəsi idi. Heydər Əliyev abidənin tikintisini böyük, əlamətdar hadisə hesab edirdi. Ona görə də açılışa gedərkən yanında elm, mədəniyyət və incəsənət adamlarının böyük bir qrupunu da aparmışdı. Bu addımı ilə Ümummilli Lider ziyalıları Dağlıq Qarabağa xüsusi diqqət yetirməyə istiqamətləndirir, vilayətə tez-tez səfərə gəlmələrini tövsiyə edirdi.

Ümummilli liderin M.P.Vaqifin məqbərəsinin açılışında söylədiyi nitq Ulu Öndərin Dağlıq Qarabağa qayğısının göstəricisi idi. Bununla yanaşı, səfər zamanı Heydər Əliyev Şuşada Poeziya Evini açaraq Vaqif poeziya günlərində iştirak etdi. Ulu öndər Üzeyir bəy Hacıbəylinin və Bülbülün Şuşadakı ev-muzeylərindəki eksponatlarla tanış olmuş və onların qorunmasına dair tövsiyələrini vermişdi. Bu tarixi səfər zamanı Şuşadakı abidələrin bərpa işləri ilə maraqlanan Heydər Əliyev müvafıq göstərişlər verərək işlərin davam etdirilməsinə dair bir sıra təkliflərini də söyləmişdi. Ümummilli Liderin, eyni zamanda, Şuşa məscidinə getməsi bir tərəfdən, onun dini dəyərlərə olan ehtiramının və dərin bağlılığının göstəricisi idisə, digər tərəfdən, azərbaycanlı əhalinin milli və dini dəyərlərə sahib çıxmalarının vacibliyinə olan nümunə idi.

Bununla yanaşı, o dövrdə Heydər Əliyevin göstərişi ilə Dağlıq Qarabağda, xüsusilə Şuşada yaşamış digər elm və mədəniyyət xadimlərinin də xatirəsi əbədiləşdirildi. 1982-ci il avqustun 2-də Şuşada şairə Xurşudbanu Natəvana abidə qoyuldu. Nəticədə məhz Ümummilli Liderin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi illərdə Şuşa şəhərinin və Dağlıq Qarabağın azərbaycanlılar yaşayan digər məntəqələrinin siması əsaslı şəkildə dəyişdi, yeni iş yerləri açıldı, yerli əhalinin milli ruhu daha da yüksəldi.

1987-ci il oktyabrın 21-də ümummilli lider Heydər Əliyev Sov.İKP plenumunda vəzifəsindən istefa verdikdən bir neçə gün sonra M.Qorbaçovun iqtisadi məsələlər üzrə müşaviri A.Aqanbekyan Parisdə verdiyi müsahibədə DQMV-nin Ermənistana birləşdirilməsinin iqtisadi cəhətdən daha sərfəli olmasını və bu məsələ üzərində xüsusi komissiyanın işlədiyini bəyan edərək Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi ideyasını irəli sürdü.

XX əsrin 80-ci illərinin ikinci yarısında ermənilər “böyük Ermənistan” ideyasını həyata keçirmək üçün yaranmış vəziyyətdən istifadə edərək Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsinə dair yenidən ərazi iddiaları irəli sürdülər. XX əsrin 80-ci illərinin sonu-90-cı illərinin əvvəllərində SSRİ rəhbərliyinin ermənilərə himayədarlığı sayəsində hadisələr getdikcə daha da mürəkkəbləşdi və Ermənistan Respublikası Azərbaycan ərazilərinə hərbi qüvvə göndərərək açıq təcavüzə başladı. 1992-ci ilin əvvəllərindən başlayaraq Ermənistan silahlı qüvvələri bir-birinin ardınca Dağlıq Qarabağda azərbaycanlılar yaşayan sonuncu yaşayış məntəqələrini də işğal etdi.

1992-ci il mayın 8-də Azərbaycanın qədim musiqi və mədəniyyət mərkəzi olan Şuşa şəhərini ələ keçirməklə Ermənistan ordusu tərəfindən bütün yuxarı Qarabağ zəbt olundu. Nəticədə, 289 kvadratkilometr ərazisi, 24 min nəfər əhalisi, 1 şəhər və 30 kəndi olan Şuşa rayonu Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. Şuşa uğrunda döyüşlərdə 195 nəfər şəhid oldu, 165 nəfər yaralandı, 58 nəfər isə itkin düşdü.

Ermənistan silahlı qüvvələrinin təcavüzü nəticəsində Şuşanın 25 məktəbi, 31 kitabxanası, 17 klubu, 8 mədəniyyət evi, 4 texnikumu, 2 institut filialı, 7 uşaq bağçası, 4 kinoteatrı, 5 mədəniyyət və istirahət parkı, 2 sanatoriya, turist bazası, 2 mehmanxana, Azərbaycan Xalçası Dövlət Muzeyinin filialı, Şuşa Dövlət Dram Teatrı, Şuşa Televiziyası, Şərq musiqi alətləri fabriki, Dövlət Rəsm Qalereyası, Uşaq Sağlamlıq Məktəbi talan edilmiş, yandırılmış və dağıdılmışdır. Hazırda Şuşa rayonunun 34 min 300 nəfər əhalisi Azərbaycanın 58 rayonunda müvəqqəti məskunlaşmışdır.

Bununla yanaşı, işğala qədər Şuşada memarlıq abidəsi sayılan 170-dən çox yaşayış binası və 160-dək mədəniyyət və tarixi abidə var idi. Bunların içərisində son tunc və ilk dəmir dövrü abidəsi sayılan Şuşa və Şuşakənd daş qutusu qəbirləri, daş dövrü abidəsi olan Şuşa mağarası, XVIII əsrə dair Şuşa qalasının divarları, Gəncə qapısı, Pənah xanın sarayı və kitabxanası, İbrahim xanın bürcü və qəsri, Xan sarayı və karvansaray və s. tarixi mədəniyyət nümunəsi erməni işğalçıları tərəfindən talan edilmiş, dağıdılmış və məhv edilmişdir.

Bir vaxtlar “Kiçik Paris”, “Qafqazın sənət məbədi”, “Azərbaycan musiqisinin beşiyi” və “Şərqin konservatoriyası” adlandırılan, bir sıra görkəmli xadimlərin vətəni, eləcə də Azərbaycanın tarixi mədəniyyət mərkəzi və Qarabağın tacı olan Şuşa şəhəri 27 ildir ki, Ermənistan silahlı qüvvələrin işğalı altındadır.

1993-cü ildən başlayaraq doğma ocaqlarından didərgin salınmış bir milyonadək qaçqın və məcburi köçkünün bütün qayğıları və problemləri Azərbaycan dövlətinin gündəlik fəaliyyətinə çevrilmişdir. Bununla yanaşı, ümummilli liderimiz Heydər Əliyev 1996-cı il mayın 6-da Prezident sarayında Şuşa və Laçın rayonlarının ictimaiyyəti ilə görüşdə Şuşanın, ümumiyyətlə, Qarabağın Azərbaycan üçün müstəsna əhəmiyyətli olduğunu bildirərək demişdir: “…Şuşa Azərbaycanın ən əziz və böyük tarixi olan bir guşəsidir. Şuşanı yaradanlar, Şuşa şəhərini quranlar, Şuşa qalasını tikənlər Azərbaycan torpağının sahibləri olublar və Qarabağda Azərbaycan torpağının daim qorunması, saxlanması üçün Şuşa şəhərini, qalasını yaradıblar. Bu, Azərbaycan xalqının, əcdadlarımızın yaratdığı böyük abidədir, təkcə şəhər deyil, böyük bir tarixi abidədir. Bu şəhərdə, onun ətrafında Azərbaycan xalqının bir neçə əsrlik tarixə malik böyük mədəniyyəti, mədəni irsi, qəhrəmanlıq nümunələri yaranıbdır. Şuşa təkcə şuşalılar üçün yox, bütün azərbaycanlılar üçün, vətənini, millətini sevən hər bir vətəndaşımız üçün əziz bir şəhərdir, əziz bir torpaqdır, əziz bir qaladır, əziz bir abidədir”.

Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin siyasi kursunu uğurla davam etdirərək Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin nizama salınmasına xüsusi diqqət yetirən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bu məsələdə yalnız respublikamızın milli və dövlətçilik maraqlarını daim üstün tutduğunu nümayiş etdirmişdir. Dövlət başçısı İlham Əliyev bu gün danışıqlar masası üzərində bütün işğal edilmiş Azərbaycan torpaqlarının qaytarılması və məcburi köçkünlərin öz doğma ev-eşiklərinə qayıdışı məsələlərinin mövcudluğunu bildirmişdir. Bununla yanaşı, Ermənistanın danışıqlar prosesini süni şəkildə uzatdığını və bu taktikanın heç bir perspektivinin olmadığını söyləyən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev nə bu gün, nə on il, nə də yüz il sonra Dağlıq Qarabağın müstəqil olmayacağını vurğulamışdır. Dövlət başçısı İlham Əliyev bəyan etmişdir ki, “Dağlıq Qarabağın azərbaycanlı əhalisi oraya, o cümlədən Şuşaya qayıtdıqdan sonra status məsələsi müzakirə oluna bilər. Heç şübhəsiz ki, bütün bunlar Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllini tapmalıdır”.

Tarix

Nəşr edilib: 2019/05/08 20:07

Baxış:840


XƏBƏR LENTİ

2020/07/05 20:53

2020/07/05 20:26

2020/07/05 17:13

2019/05/08 20:07

2020/07/05 15:49

2020/07/05 14:57

2020/07/05 14:20

2020/07/05 14:13

2020/07/05 13:56

2020/07/05 13:47

2020/07/05 13:41

2020/07/05 13:39

2020/07/05 13:32

2020/07/05 13:26

2020/07/05 13:25

2020/07/05 13:19

2020/07/05 13:05

2020/07/04 22:45

2020/07/04 22:44

2020/07/04 15:20

2020/07/04 15:19

2020/07/04 15:17

2020/07/04 11:38

2020/07/04 11:28

2020/07/04 11:03

2020/07/04 11:01

2020/07/04 10:56

2020/07/04 10:53

2020/07/03 17:26

2020/07/03 17:24

2020/07/03 17:17

2020/07/03 17:12

2020/07/03 17:05

2020/07/03 17:03

2020/07/03 15:11

2020/07/03 15:03

2020/07/03 14:49

2020/07/03 14:46

2020/07/03 14:45

2020/07/03 14:43

2020/07/03 14:41

2020/07/03 14:39

2020/07/03 14:37

2020/07/03 14:35

2020/07/03 14:29

2020/07/03 14:23

2020/07/03 14:16

2020/07/03 14:12

2020/07/03 13:33

2020/07/03 13:05

Террористы в роли дипломатов

Дипломатия, как известно, сфера весьма деликатная, профессиональная и требующая допуска к весьма и весьма конфиденциальной информации. В США предусматривается даже уголовное наказание для лиц, которые попытаются вести переговоры от имени правительства Соединенных Штатов, не имея на то официальных полномочий. Но при этом в мире растет популярность «народной дипломатии», а дипломаты, аккредитованные в той или иной стране, регулярно встречаются с местными политиками и гражданскими активистами. Вот и посол Ирана в Армении Аббас Зохури принял на днях делегацию новосозданного «Национально-демократического полюса» в составе Ара Папяна, Гарегина Чукасзяна и Жирайра Сефиляна. Как сообщается, обсудили представляющие обоюдный интерес вопросы региональной политической, экономической, энергетической, железнодорожных и автомобильных коммуникаций и других сфер. Также достигнута договоренность продолжать встречи. А затем Гарегин Чугасзян поделился с журналистами своим видением ситуации: «…Мы выделяем важность роли Ирана, как соседней и дружественной страны стратегического значения. Многие члены нашей инициативы также и ранее имели встречи с бывшими и нынешними послами, представителями посольства Ирана». Более того, по его словам, полюс готовит проекты, касающиеся армяно-иранских отношений, которые в ближайшее время будут опубликованы. «Из них первый относится к железнодорожному сообщению», — добавил Чукасзян. Здесь нелишне поинтересоваться, какие такие «железнодорожные» проекты решили предложить своим иранским собеседникам делегаты новосозданного «полюса». Тем более что один из участников встречи — Ара Папян — еще несколько лет назад, в бытность свою политологом и руководителем центра «Модус Вивенди», сквозь зубы признавал, что построить железную дорогу из Армении в Иран через Зангезур «нереально»: «строительство туннеля длиною более 100 км, строительство мостов более 20 км, и официально объявленные 3,2 млрд., которые в действительности будут удвоены, а строительство займет 7 лет», «это при том, когда строительство железной дороги Ирак - Азербайджан практически завершено», и «если уже будет задействована железная дорога Иран - Азербайджан - Грузия, Армения будет изолирована". А затем добавлял, что единственный для Армении шанс — это «прорвать блокаду» и задействовать железную дорогу через Нахчыван. Словом, очень интересно, что именно обсуждала депутация «полюса» в посольстве Ирана: «нереальный» проект строительства железной дороги через Зангезур или армянские претензии на Нахчыван? А еще интереснее, как на инициативу своих собеседников отреагировали иранские дипломаты. Которые прекрасно понимают, что, несмотря на все иреванские истерики, Карсский договор никто не отменял. А значит, что при первой же попытки Иревана «продвинуть» свои притязания на Нахчыван дальше «красной черты» Армении придется иметь дело не только с отдельной общевойсковой армией, дислоцированной в НАР, а, скорее всего, с коалицией Азербайджана и Турции. И это явно не тот «замес», где бы Иран страстно желал оказаться в центре событий. Но куда вероятнее, что у делегатов все же хватило осмотрительности не обсуждать с иранскими дипломатами своих притязаний на Нахчыван. Показательно другое: встреча с представителями новоиспеченного «полюса» состоялась как раз в то время, когда, судя по многим косвенным признакам, доселе прочные и близкие отношения Армении с Ираном дали трещину. Как уже рассказывал Minval.az, армянские оппозиционные эксперты не на шутку обеспокоены: перед посольством Армении в Иране проходят митинги протеста, посол ИРИ в Азербайджане выступает в поддержку Азербайджана в Карабахе… И вот на этом фоне слишком многое указывает на то, что на Гарегина Чукасзяна и Жирайра Сефиляна возложена в Иреване весьма деликатная миссия. На встрече с агаи Зохури они представляли новоиспеченный «Национально-демократический полюс», но еще недавно входили в руководство партии «Сасна Црер». А эта партия, напомним, создана теми самыми боевиками, которые летом 2016 года захватили в Иреване полицейскую базу и удерживали там заложников. Более того, судя по многим признакам, «Сасна Црер» представляет собой по сути дела «политическую крышу» армянской террористической группировки АСАЛА — в ее верхушке предостаточно персон с «ближневосточным», как у Жирайра Сефиляна, и даже «европейским» террористическим опытом. И вот тут уже нелишне вспомнить, что АСАЛА еще в начале восьмидесятых годов наладила в Ливане весьма активное сотрудничество с проиранскими «коллегами», включая «Исламский джихад» и «Хезболлах». Какую роль здесь сыграл тот факт, что духовный лидер «Хезболлах» шейх Насралла имеет в Бейруте кличку «моджахед из армянского квартала» — отдельная тема, но нет сомнений в другом: этот союз АСАЛА с «Хезболлах» и «Исламским джихадом» заложил фундамент не только того, что в Ливане в одном выборном блоке с «Хезболлах» выступает местная ячейка «Дашнакцутюн», но и во многом сыграл роль «первой ниточки», обусловившей уже межгосударственное сотрудничество Армении и Ирана. И теперь, когда отношения Иревана с Тегераном «дали трещину», Пашинян, похоже, обратился за помощью к террористам из АСАЛА — с тем, чтобы они взяли на себя роль «неофициальных дипломатов». Это, конечно, занятная информация к размышлению и о качестве армянской дипломатии, и о близости госструктур Армении к «сети» террора АСАЛА. Только вот, как предупреждают эксперты, старые связи и личные контакты в дипломатии — это, конечно, хорошо, но при масштабном пересмотре одной из сторон своей политики они вряд ли помогут. Нурани, политический обозреватель

Морская стратегия Азербайджана

Какое место в мировой истории мореплавания уделено Каспийскому морю, вопрос сложный и неоднозначный. Каспий — водоем закрытый, «звезды» мирового судостроения, такие, как «Титаник» или «черные королевы», сюда не заплывали, эпохальных морских сражений здесь тоже не было. Но в чем нет сомнений, так это в том, что, во-первых, именно на берегах Каспия, в Гобустане, найдены самые древние в мире изображения кораблей. А во-вторых, и «в-главных», новые страницы в истории мореплавания на Каспии пишутся как раз сегодня. И именно в Азербайджане. Президент Азербайджана Ильхам Алиев в ходе встречи с президентом Афганистана Мохаммадом Ашрафом Гани и президентом Туркменистана Гурбангулы Бердымухамедовым (посредством видеоконференции), где обсуждался совместный проект транспортного коридора «Лазуритовый путь», в числе прочего, заявил: Азербайджан обладает крупнейшим на Каспийском море флотом, состоящим из 260 судов. Только вот речь не только и не столько о количестве кораблей как таковом. В Азербайджане реализуется многокомпонентная и продуманная «морская стратегия». А вот в каких условиях Азербайджан осуществил свой «морской старт» — вопрос как минимум неоднозначный. Именно в Баку расположена лучшая на Каспии бухта. Еще в 1858 году было основано Акционерное общество «Кавказ и Меркурий», чье имущество и легло в основу нынешнего Каспийского морского пароходства. Уже в 1964 году его корабли по Волго-Донскому и Волго-Балтийскому каналам выходили во всех смыслах в «большое плавание». В Баку еще в советские годы от нынешнего «Дворца ручных игр» и Дениз-молла начиналась цепочка судостроительных и судоремонтных заводов. Но уже в 1994 году в ответ на подписание «Контракта века» Россия закроет Волго-Дон и Волго-Балт для азербайджанских кораблей. А новые суда придется заказывать за рубежом, главным образом в российском Сормово — своей судостроительной базы просто не хватает для решения насущных задач. Порт, паромная переправа — все это представляется важным и перспективным, но завтра. И вот это завтра наступило сегодня. Уже в 2013 году в Баку начал действовать современный судостроительный завод, и сегодня, когда на месте старых судоремонтных заводов — Новый и Сабаильский бульвары, на этом заводе строятся 2 РоПакс парома и 3 нефтяных танкера. Большие планы и на 2021 год. Азербайджанское судостроение уже работает с прибылью. В 2018 году начал действовать новый торговый порт в поселке Алят, там же, откуда стартует магистраль Баку-Тбилиси-Карс. Сегодня его пропускная способность — 15 миллионов тонн грузов и 100 тысяч контейнеров, в планах на ближайшее будущее — 25 миллионов тонн грузов и 1 миллион контейнеров. И это не просто прожекты. Прежде всего, вся «морская» инфраструктура Азербайджана «вписана» в общую «инфраструктурную революцию», которая уже включает в себя модернизацию шоссейных и железных дорог, строительство магистрали Баку-Тбилиси-Карс, новые региональные аэропорты и многое другое. И самое главное, именно морские проекты Азербайджана сделали возможными и «Шелковый путь», и «Лазуритовый путь» и открыть «окно в Европу» для Афганистана и стран Центральной Азии. Неслучайно, что, как напомнил президент Ильхам Алиев, объем грузов, перевезенных по железной дороге Баку-Тбилиси-Карс в первые шесть месяцев 2020 года, в 3,7 раза больше, чем за аналогичный период 2019 года — и это, добавим от себя, нсмотря на пандемию коронавируса, которая «поставила на паузу» мировую экономику. И самое главное, речь не только и не столько о прибылях и деньгах. Морская стратегия Азербайджана коренным образом изменила всю «логистику» региона, соткрыв в самом прямом смысле «окно в Европу» для Афганистана и стран Центральной Азии, и это окно уже не может контролироваться ни Россией, ни Ираном. По сути дела, Баку сегодня определяет «политическую погоду» на Каспии и во всем Прикаспии. На азербайджанские морские проекты приходится слишком сильная геоэкономическая и геополитическая «нагрузка», особенно на фоне явных признаков политической «перезагрузки» в Центральной Азии. А это уже предусматривает принципиально иные гарантии политической безопасности. Особенно с учетом того, что по Каспию идут и военные грузы для западного контингента в Афганистане. А вот это уже серьезно. Тем более что уже в середине нулевых в информационное пространство региона была вброшена показательная идея: дескать, США предлагают Азербайджану создать подразделения "Каспийской стражи" — для охраны нефтепровода Баку - Тбилиси - Джейхан и нефтяной инфраструктуры. Но дальше утечек дело не продвинулось. Более того, подписанные в Актау соглашения не допускают присутствия на Каспии иностранных сил и военных судов. Но те же соглашения гарантируют на Каспии свободу судоходства. А договоренности или соблюдают, или нет. Нурани, политический обозреватель 

Каким будет «карабахское продолжение» ливийского кризиса?

В развитии событий на ливийском поле — новый драматичный виток, итоги которого власти Турции с полным правом могут записать себе в актив. Здесь в пользу Анкары разрешилось неожиданно вспыхнувшее противостояние с Парижем. А последствия этой нечаянной пробы сил могут оказаться весьма масштабам. И отразиться на расстановке сил далеко за рамками ливийской «разборки» как таковой. Расскажем по порядку. Между Анкарой и Парижем на ливийском поле «заискрило» еще 10 июня, хотя известно об этом стало неделей позже. К берегам Ливии приближался гражданский грузовой корабль-ролкер Cirkin, перевозивший оружие для сил правительства национального согласия Ливии — именно его, напомним, поддерживает Анкара. Французское военное судно вознамерилось перехватить ролкер. Тут же свое присутствие обозначил турецкий военный фрегат, который еще и «осветил» французское судно радаром. В Париже квалифицировали происшедшее как «угрозу», «преследование» и т.д., действия ВМС Турции назвали «неприемлемыми» и даже пожаловались в НАТО. Не дожидаясь, пока НАТО вынесет свой вердикт, президент Франции Эмманюэль Макрон принялся старательно повторять штампы российской пропаганды насчет мифических «джихадистов», которых Турция будто бы перебрасывает из Сирии в Ливию, обвинять Анкару в «массированном экспорте джихадистов» и т.д., показывая всеми силами, что в Париже не отступят. А в Турции тем временем озвучили свои аргументы. Министр иностранных дел Турции Мевлют Чавушоглу на совместной пресс-конференции с венгерским коллегой Петером Сийярто в Анкаре напомнил, что Франция негласно поддерживает «незаконные вооружённые формирования Халифы Хафтара»: «Париж на словах отвергает поддержку мятежников, однако по факту французское оружие закупается Объединёнными Арабскими Эмиратами и поставляется в Ливию. Париж не честен в своих действиях», — отметил глава турецкой дипломатии. После чего напомнил главное: «НАТО характеризует присутствие России в Ливии угрозой, тогда как Франция, входящая в состав Североатлантического альянса, играет на руку России на севере Африки. Франция пытается усилить присутствие России в Ливии». Напомнив по сути дела Парижу, что у Франции есть обязательства в рамках НАТО. Дальнейшие события тоже известны. Как сообщил посол Турции во Франции Исмаил Хакки Муса, «похоже, что эксперты НАТО не разделили выводы Франции. У меня была информация вчера, что (военный корабль) Courbet (ВМС Франции) покидает эту миссию НАТО». Здесь можно долго гадать, чего больше в решении французских властей — обиды на НАТО, желания хлопнуть дверью или слишком низких способностей к «командной игре» на государственном уровне. Особенно если эта игра предполагает уважение интересов Турции в ущерб планам самой Франции в Ливии. Тем более существует широчайшее поле для версий и домыслов, чего добивается, вернее, добивалась в Ливии сама Франция, поддерживая Хафтара. Важно другое. Интересы Турции столкнулись с нечестной игрой Франции как раз в то время, когда Анкара активно готовится к решающей схватке за ливийский Сирт. И в том, что эта схватка последует, сомнений мало. Да, Анкара и Москва ведут на ливийском треке активный дипломатический поиск взаимоприемлемого решения, но подписать одной рукой мирные соглашения, а другой подтолкнуть того же Хафтара к новым вооруженным авантюрам, по ходу подкинув ему оружие — «классика жанра» российской политики. Тем более что в Сирт прибывают даже баллистические ракеты. А это значит, что Турция не просто «щелкнула по носу» французов на ливийском поле, укрепила тылы и застраховала себя от «французских сюрпризов». Все куда жестче и масштабнее. Получив такой впечатляющий «отлуп», Парижу придется умерить пыл и в другой сфере — в нашумевших попытках Макрона создать «европейскую армию» в противовес НАТО. Но самое главное, Анкара изменила сам формат противостояния в Ливии, превратив его для НАТО в «командную игру», где по одну сторону линии фронта — Североатлантический альянс, а по другую — Россия. Пока речь идет только о Ливии, но как надолго это «пока» — вопрос по меньшей мере открытый. Тем более что в годы первой «холодной войны» такая вот логика «блокового противостояния» наличествовала практически во всех региональных конфликтах. И вот тут уже вопрос, как нынешние события в Ливии могут отразиться на Карабахе, стоит того, чтобы его озвучить. Вряд ли, конечно, стоило всерьез воспринимать выкладки армянских экспертов, которые не на шутку воодушевились «трениями» между Турцией и Францией в Ливии и строили грандиозные планы, как теперь Париж будет продвигать в пику Турции «армянский вопрос». Другое дело — то самое «блоковое прочтение». Где уже свою роль сыграют и военное сотрудничество Азербайджана и Турции, и та поддержка, которую Азербайджан получил в европейских институтах, и, наконец, фактический статус Армении как послушного форпоста России. И да, при таком «блоковом прочтении» у Иревана шансов выстоять еще меньше, чем у Халифы Хафтара. Нурани, политический обозреватель