“Bu qətldən sonra Heydər Əliyev Şuşaya gəldi və gördü ki…”

Şuşa qalası uzun illər ərzində Azərbaycanın Qarabağ xanlığının paytaxtı olub. Şuşa qalasının salınması 1750-1751-ci illərdən hesab edilir. Tarixi mənbələrə görə, 1750-ci ildə hündür, sıldırım dağ üstündə qalanın inşasına başlandı və 1756-1757-ci illərdə tikilib başa çatdırıldı. Qarabağ xanı Pənah Əli xan Şuşanı paytaxt elan etmiş, oranı möhkəmləndirmiş, Qala-şəhərə çevirmişdi. Şəhər bir müddət Pənah Əli xanın şərəfinə “Pənahabad”, sonradan isə “Şuşa qalası” və “Şuşa” adlandırılmışdır.

Bununla yanaşı, ingilis səyyah və alimləri C.Morye və R.Burter Şuşanın qədimliyi ilə bağlı dəyərli mülahizələr söyləmişlər. C.Moryenin fikrincə, Şuşa hələ eradan əvvəl insan məskəni olmuşdur. R.Burter isə yazır ki, “Şuşada Qafqazın başqa yerlərində olmayan Avropa şəhərlərindəki kimi daş binalar, daş döşəməli geniş küçələr, qədim Roma hamamlarını xatırladan gözəl hamam qalıqları vardır”. Bütün bunlar Şuşanın hələ çox qədimdən mövcud olması haqqında fikir söyləməyə əsas verir. Tarixi mənbələrdə Şuşanın hətta, XIII əsrdə də Azərbaycanın məşhur şəhərlərindən biri olması haqqında faktlar vardır.

Minval.İnfo Azərtac-a istinadən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının professoru, siyasi elmlər doktoru, “Azərbaycan Respublikası Dağlıq Qarabağ Bölgəsinin Azərbaycanlı İcması” İctimai Birliyinin sədr müavini Elçin Əhmədovun “Heydər Əliyev: “Şuşa Azərbaycanın ən əziz və böyük tarixi olan bir guşəsidir” adlı məqaləsini təqdim edir.

XVIII əsrin ikinci yarısından başlayaraq şəhərin əhalisi sürətlə çoxalmış və Şuşa Azərbaycanın mühüm, strateji əhəmiyyətli şəhərlərindən birinə çevrilmişdi. Hələ Pənahəli xanın dövründə şəhərdə böyük tikinti işləri aparılmış, İbrahimxəlil xanın (1763-1806-cı illər) dövründə isə Qarabağ xanlığı daha da güclənmişdi. Xanlığın ərazisində Əskəran, Ağoğlan qalaları, Şuşa qalasının divarları və s. diqqətəlayiq, strateji əhəmiyyətli qalalar tikilmişdi. Şəhər qısa müddət ərzində xeyli böyümüş, təbii gözəlliyi, hündür binaları və möhtəşəm qala divarları ilə diqqəti cəlb etmişdi.

XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycanın tarixi, mədəni və strateji əhəmiyyətə malik şəhəri sayılan Şuşa özünün xalçası, ipəyi, parçası və çini qabları ilə dünya bazarları miqyasına çıxmış və bununla da böyük şöhrət qazanmışdı. XVIII əsrin 80-ci illərində şəhərin dövrəsinə möhtəşəm qala divarları çəkilib başa çatdırıldı. Bu dövrdə şəhərdə çoxsaylı sənətkar məhəllələri yaranır, ticarət daha sürətlə inkişaf edirdi. Şuşalı tacirlər Təbriz, Tehran, İsfahan, İstanbul, Bağdad, Səmərqənd, Moskva və başqa şəhərlərlə ticarət əlaqələri saxlayırdı. Şəhərdə “Pənahabadi” adlı gümüş sikkələr zərb edilirdi.

1873-cü ildə Vyana şəhərində açılmış beynəlxalq sərgidə Şuşanı təmsil edən nümayəndələr də iştirak etmiş və onların sərgidə nümayiş etdirdikləri eksponatlar xaricilərdə dərin maraq oyatmışdı. 1903-cü ildə Tiflisdə nəşr olunmuş “Vestnik Kavkaza” jurnalının 43-cü səhifəsində göstərildi ki, “Şuşanın görünüşü orta əsr Avropa şəhərlərini xatırladır. Bu şəhərin tacirləri ipək-barama alverində üstün mövqeyə malik olub, Tiflis, Moskva və Marsel şəhərləri ilə birbaşa ticarət əlaqəsi saxlayırlar”.

Bununla yanaşı, Şuşa havasının təmizliyi, saflığı və müalicə əhəmiyyəti baxımından kurort şəhəri kimi tanınmışdır. Bu baxımdan, nəinki Azərbaycanda, onun hüdudlarından kənarda da Şuşa öz səfalı yerləri, istirahət guşələrinə görə məşhur idi. Şuşa dağlarında xüsusi gözəlliyi ilə seçilən və dünyanın heç bir yerində bitməyən “Xarı bülbül” gülü bitir. Bu endemik gül həm gözəl, həm də müalicəvidir.

Artıq XIX əsrin ikinci yarısında şəhər əhalisinin sayı tanınmış alim və sənətkarlar da daxil olmaqla 25 minə çatmışdı. Tarixi mənbələrin məlumatına görə, təkcə XIX əsrdə Şuşada 95 şair, 22 musiqişünas, 38 xanəndə, 19 xəttat, 16 nəqqaş, 12 nüsxəbənd, 5 astronom, 18 memar, 16 həkim, 42-yə qədər müəllim və s. olmuşdur. Bu böyük ziyalı təbəqəsi, Şuşa şəhərini mədəniyyət mərkəzinə çevirməkdə, burada elmi və mədəniyyəti inkişaf etdirməkdə çox böyük rol oynamışlar.

Ümumiyyətlə, tarixi mənbələr sübut edir ki, Şuşa qalası tarixən Azərbaycanın Qarabağ xanlığının paytaxtı olmuşdur. XIX əsrin əvvəllərində – 1805-ci il mayın 14-də Qarabağ xanı İbrahim xanla Rusiyanın Qafqaz qoşunlarının baş komandanı general Sisianov arasında Kürəkçay müqaviləsi (“Andlı öhdəlik”) imzalandı. Bununla da Qarabağ xanlığı Rusiyanın tərkibinə daxil oldu və dərhal Qarabağda çarizmin mövqeyini möhkəmlətmək üçün ermənilərin buraya köçürməsinə başlandı. Bu fakt onu göstərir ki, ermənilərin Qarabağa dair ərazi iddiaları əsassızdır. Çünki əgər ermənilər Qarabağ xanlığında yaşayıb vəzifə sahibi olsaydılar general Sisianovla müqavilə Qarabağ xanı İbrahim xanla imzalanmazdı.

Qarabağın dağlıq hissəsində erməni əhalisinin xeyli dərəcədə çoxaldılması isə XIX əsrin 20-ci illərində, xüsusilə Cənubi Qafqazın Rusiya tərəfindən işğal edilməsindən sonra baş vermişdir. 1804-1813-cü, 1826-1828-ci illər Rusiya-İran və 1828-1829-cu illər Rusiya-Türkiyə müharibələrinin gedişində, həm də sonralar ermənilərin İran və Türkiyədən kütləvi surətdə Cənubi Qafqaza, o cümlədən Qarabağa köçürülməsi nəticəsində burada onların sayı ilbəil artmağa başladı. Bunu Rusiya ilə İran arasında bağlanmış Gülüstan (12 oktyabr 1813-cü il) və Türkmənçay (10 fevral 1828-ci il) müqavilələri kimi sənədlər də təsdiq edir. 1828-ci ildən sonra Qarabağ bölgəsinin dağlıq hissəsinə İrandan və Türkiyədən rəsmən 124 min (qeyri-rəsmən 200 min) erməni köçürülmüş, bu proses bütün XIX əsr boyunca davam etdirilmiş və bu da demoqrafik vəziyyətə müəyyən təsir göstərmişdir.

Nəticədə Qarabağ bölgəsinin dağlıq hissəsinə köçürülmüş ermənilərə 1923-cü il iyulun 7-də sovet Rusiyasının himayədarlığı və bilavasitə iştirakı ilə Azərbaycan tərkibində Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti (DQMV) adlı status verilmiş və bu hadisə Ermənistanın Dağlıq Qarabağa dair gələcək ərazi iddiaları üçün bir vasitə olmuşdur. Qarabağ 1918-1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Gəncə quberniyasının tərkibində olmuş, 1921-1991-ci illərdə isə Azərbaycan SSR-in ayrılmaz tərkib hissəsi olmuşdur.

Ümummilli lider Heydər Əliyev hələ Azərbaycan rəhbəri seçilməmişdən əvvəl ilk dəfə Şuşada hələ 1967-ci ildə olmuşdu. O vaxt Xankəndidə (1923-1991-ci illərdə Stepanakert adlandırılmışdır) azərbaycanlılarla ermənilər arasında münaqişə olmuş və qan tökülmüşdü. Dağlıq Qarabağda olan bəzi millətçilər 3 nəfər azərbaycanlını vəhşicəsinə öldürmüşdülər. Həmin məsələni dərindən araşdırmaq üçün Heydər Əliyev 15 gün Dağlıq Qarabağda olmuş, eləcə də Şuşaya getmişdi. Şuşada olarkən 1905-1907-ci, 1918-1920-ci illərdə ermənilərin təcavüzü nəticəsində dağıdılmış və yandırılmış evlərin hələ də bərpa edilmədiyini görmüşdü. O, Şuşa şəhərinin Azərbaycan xalqının böyük bir tarixi abidəsi, incisi kimi bərpa etdirilməsinin zəruriliyi qənaətinə gəlmiş və Bakıya qayıtdıqdan sonra şəhərin belə vəziyyətdə saxlanılmasının mümkünsüzlüyü barədə mülahizələrini Azərbaycan rəhbərlərinə söyləmişdi.

Lakin 1969-cu ildə Azərbaycana rəhbər seçiləndən sonra Ulu Öndər Şuşanı abadlaşdırmaq, şəhərin başına gətirilən müsibətlərin izlərini ləğv etmək, dağıdılmış, yandırılmış evləri bərpa etmək, eyni zamanda, tarixi abidələri qoruyub saxlamaq və böyük bir muzeyə çevirmək üçün əhəmiyyətli işlər görmüşdür. 1970-ci illərdə ermənilər Dağlıq Qarabağ məsələsini yenidən ortaya atsalar da, onların bu istəklərinin qarşısı qətiyyətlə alınmışdı. Bu dövrdə Heydər Əliyevin fəaliyyətinin mühüm əhəmiyyət daşıyan istiqamətlərindən biri Dağlıq Qarabağda milli ruhun oyadılması olmuşdur. Ümummilli Lider bu istiqamətdə sistemli və məqsədyönlü şəkildə fəaliyyət göstərirdi. Hər şeydən əvvəl Qarabağ tarixini, mədəniyyətini, incəsənətini, iqtisadi inkişafını mükəmməl bilən Ulu Öndər bu məsələyə çox həssaslıqla yanaşırdı. Azərbaycanın qədim mədəniyyət mərkəzi kimi Şuşa şəhərinin tarixi keçmişini yaxşı bilən Heydər Əliyev şəhərə çox böyük qayğı göstərərək onun inkişafına çalışırdı. Eyni zamanda, Ümummilli Lider Şuşaya adi bir şəhər deyil, zəngin tarixi abidə, Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq rəmzi kimi baxır və Azərbaycanın milli maraqlarını hər zaman uca tuturdu.

Ümummilli lider, eyni zamanda, Şuşada aparılan tikinti-quruculuq işləri ilə də yaxından maraqlanmış, Azərbaycan poeziyasının klassikləri M.P.Vaqifin və Xurşudbanu Natəvanın yaşayıb yaratdığı yerlərlə tanış olmuşdu. Şuşa rayonunun rəhbərləri ilə keçirdiyi görüşdə ümummilli lider tövsiyə edərək demişdi: “…Şuşa abidələr şəhəridir. Diyarın zəngin tarixi ilə bağlı olan hər şeyi qorumaq, qədim tikintiləri bərpa etmək lazımdır”. Heydər Əliyevin bilavasitə səyləri nəticəsində 1977-ci ilin avqust ayında Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti Şuşa şəhərini tarix-memarlıq qoruğu elan edən qərar qəbul etdi.

Həmin illərdə Heydər Əliyevin Dağlıq Qarabağa göstərdiyi diqqət və qayğı daha da artmış və geniş quruculuq işləri vüsət almışdı. Belə ki, görkəmli Azərbaycan şairi Molla Pənah Vaqifin məzarı üstündə 1980-1981-ci illərdə abidə, məqbərə tikilmiş və 1982-ci il yanvarın 14-də yağan güclü qarın altında, soyuqda ümummilli lider Şuşada şairin məqbərəsini böyük təntənə ilə açmışdı. Onun M.P.Vaqifə bu münasibəti bir tərəfdən, milli ədəbiyyata sevgisindən irəli gəlirdisə, digər tərəfdən, diyarın tarixini, əhalisinin etnik mənsubiyyətini bir daha göstərməklə bağlı idi. Əslində bu, məqbərə, eyni zamanda, gözəl memarlıq abidəsi idi. Heydər Əliyev abidənin tikintisini böyük, əlamətdar hadisə hesab edirdi. Ona görə də açılışa gedərkən yanında elm, mədəniyyət və incəsənət adamlarının böyük bir qrupunu da aparmışdı. Bu addımı ilə Ümummilli Lider ziyalıları Dağlıq Qarabağa xüsusi diqqət yetirməyə istiqamətləndirir, vilayətə tez-tez səfərə gəlmələrini tövsiyə edirdi.

Ümummilli liderin M.P.Vaqifin məqbərəsinin açılışında söylədiyi nitq Ulu Öndərin Dağlıq Qarabağa qayğısının göstəricisi idi. Bununla yanaşı, səfər zamanı Heydər Əliyev Şuşada Poeziya Evini açaraq Vaqif poeziya günlərində iştirak etdi. Ulu öndər Üzeyir bəy Hacıbəylinin və Bülbülün Şuşadakı ev-muzeylərindəki eksponatlarla tanış olmuş və onların qorunmasına dair tövsiyələrini vermişdi. Bu tarixi səfər zamanı Şuşadakı abidələrin bərpa işləri ilə maraqlanan Heydər Əliyev müvafıq göstərişlər verərək işlərin davam etdirilməsinə dair bir sıra təkliflərini də söyləmişdi. Ümummilli Liderin, eyni zamanda, Şuşa məscidinə getməsi bir tərəfdən, onun dini dəyərlərə olan ehtiramının və dərin bağlılığının göstəricisi idisə, digər tərəfdən, azərbaycanlı əhalinin milli və dini dəyərlərə sahib çıxmalarının vacibliyinə olan nümunə idi.

Bununla yanaşı, o dövrdə Heydər Əliyevin göstərişi ilə Dağlıq Qarabağda, xüsusilə Şuşada yaşamış digər elm və mədəniyyət xadimlərinin də xatirəsi əbədiləşdirildi. 1982-ci il avqustun 2-də Şuşada şairə Xurşudbanu Natəvana abidə qoyuldu. Nəticədə məhz Ümummilli Liderin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi illərdə Şuşa şəhərinin və Dağlıq Qarabağın azərbaycanlılar yaşayan digər məntəqələrinin siması əsaslı şəkildə dəyişdi, yeni iş yerləri açıldı, yerli əhalinin milli ruhu daha da yüksəldi.

1987-ci il oktyabrın 21-də ümummilli lider Heydər Əliyev Sov.İKP plenumunda vəzifəsindən istefa verdikdən bir neçə gün sonra M.Qorbaçovun iqtisadi məsələlər üzrə müşaviri A.Aqanbekyan Parisdə verdiyi müsahibədə DQMV-nin Ermənistana birləşdirilməsinin iqtisadi cəhətdən daha sərfəli olmasını və bu məsələ üzərində xüsusi komissiyanın işlədiyini bəyan edərək Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi ideyasını irəli sürdü.

XX əsrin 80-ci illərinin ikinci yarısında ermənilər “böyük Ermənistan” ideyasını həyata keçirmək üçün yaranmış vəziyyətdən istifadə edərək Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsinə dair yenidən ərazi iddiaları irəli sürdülər. XX əsrin 80-ci illərinin sonu-90-cı illərinin əvvəllərində SSRİ rəhbərliyinin ermənilərə himayədarlığı sayəsində hadisələr getdikcə daha da mürəkkəbləşdi və Ermənistan Respublikası Azərbaycan ərazilərinə hərbi qüvvə göndərərək açıq təcavüzə başladı. 1992-ci ilin əvvəllərindən başlayaraq Ermənistan silahlı qüvvələri bir-birinin ardınca Dağlıq Qarabağda azərbaycanlılar yaşayan sonuncu yaşayış məntəqələrini də işğal etdi.

1992-ci il mayın 8-də Azərbaycanın qədim musiqi və mədəniyyət mərkəzi olan Şuşa şəhərini ələ keçirməklə Ermənistan ordusu tərəfindən bütün yuxarı Qarabağ zəbt olundu. Nəticədə, 289 kvadratkilometr ərazisi, 24 min nəfər əhalisi, 1 şəhər və 30 kəndi olan Şuşa rayonu Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. Şuşa uğrunda döyüşlərdə 195 nəfər şəhid oldu, 165 nəfər yaralandı, 58 nəfər isə itkin düşdü.

Ermənistan silahlı qüvvələrinin təcavüzü nəticəsində Şuşanın 25 məktəbi, 31 kitabxanası, 17 klubu, 8 mədəniyyət evi, 4 texnikumu, 2 institut filialı, 7 uşaq bağçası, 4 kinoteatrı, 5 mədəniyyət və istirahət parkı, 2 sanatoriya, turist bazası, 2 mehmanxana, Azərbaycan Xalçası Dövlət Muzeyinin filialı, Şuşa Dövlət Dram Teatrı, Şuşa Televiziyası, Şərq musiqi alətləri fabriki, Dövlət Rəsm Qalereyası, Uşaq Sağlamlıq Məktəbi talan edilmiş, yandırılmış və dağıdılmışdır. Hazırda Şuşa rayonunun 34 min 300 nəfər əhalisi Azərbaycanın 58 rayonunda müvəqqəti məskunlaşmışdır.

Bununla yanaşı, işğala qədər Şuşada memarlıq abidəsi sayılan 170-dən çox yaşayış binası və 160-dək mədəniyyət və tarixi abidə var idi. Bunların içərisində son tunc və ilk dəmir dövrü abidəsi sayılan Şuşa və Şuşakənd daş qutusu qəbirləri, daş dövrü abidəsi olan Şuşa mağarası, XVIII əsrə dair Şuşa qalasının divarları, Gəncə qapısı, Pənah xanın sarayı və kitabxanası, İbrahim xanın bürcü və qəsri, Xan sarayı və karvansaray və s. tarixi mədəniyyət nümunəsi erməni işğalçıları tərəfindən talan edilmiş, dağıdılmış və məhv edilmişdir.

Bir vaxtlar “Kiçik Paris”, “Qafqazın sənət məbədi”, “Azərbaycan musiqisinin beşiyi” və “Şərqin konservatoriyası” adlandırılan, bir sıra görkəmli xadimlərin vətəni, eləcə də Azərbaycanın tarixi mədəniyyət mərkəzi və Qarabağın tacı olan Şuşa şəhəri 27 ildir ki, Ermənistan silahlı qüvvələrin işğalı altındadır.

1993-cü ildən başlayaraq doğma ocaqlarından didərgin salınmış bir milyonadək qaçqın və məcburi köçkünün bütün qayğıları və problemləri Azərbaycan dövlətinin gündəlik fəaliyyətinə çevrilmişdir. Bununla yanaşı, ümummilli liderimiz Heydər Əliyev 1996-cı il mayın 6-da Prezident sarayında Şuşa və Laçın rayonlarının ictimaiyyəti ilə görüşdə Şuşanın, ümumiyyətlə, Qarabağın Azərbaycan üçün müstəsna əhəmiyyətli olduğunu bildirərək demişdir: “…Şuşa Azərbaycanın ən əziz və böyük tarixi olan bir guşəsidir. Şuşanı yaradanlar, Şuşa şəhərini quranlar, Şuşa qalasını tikənlər Azərbaycan torpağının sahibləri olublar və Qarabağda Azərbaycan torpağının daim qorunması, saxlanması üçün Şuşa şəhərini, qalasını yaradıblar. Bu, Azərbaycan xalqının, əcdadlarımızın yaratdığı böyük abidədir, təkcə şəhər deyil, böyük bir tarixi abidədir. Bu şəhərdə, onun ətrafında Azərbaycan xalqının bir neçə əsrlik tarixə malik böyük mədəniyyəti, mədəni irsi, qəhrəmanlıq nümunələri yaranıbdır. Şuşa təkcə şuşalılar üçün yox, bütün azərbaycanlılar üçün, vətənini, millətini sevən hər bir vətəndaşımız üçün əziz bir şəhərdir, əziz bir torpaqdır, əziz bir qaladır, əziz bir abidədir”.

Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin siyasi kursunu uğurla davam etdirərək Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin nizama salınmasına xüsusi diqqət yetirən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bu məsələdə yalnız respublikamızın milli və dövlətçilik maraqlarını daim üstün tutduğunu nümayiş etdirmişdir. Dövlət başçısı İlham Əliyev bu gün danışıqlar masası üzərində bütün işğal edilmiş Azərbaycan torpaqlarının qaytarılması və məcburi köçkünlərin öz doğma ev-eşiklərinə qayıdışı məsələlərinin mövcudluğunu bildirmişdir. Bununla yanaşı, Ermənistanın danışıqlar prosesini süni şəkildə uzatdığını və bu taktikanın heç bir perspektivinin olmadığını söyləyən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev nə bu gün, nə on il, nə də yüz il sonra Dağlıq Qarabağın müstəqil olmayacağını vurğulamışdır. Dövlət başçısı İlham Əliyev bəyan etmişdir ki, “Dağlıq Qarabağın azərbaycanlı əhalisi oraya, o cümlədən Şuşaya qayıtdıqdan sonra status məsələsi müzakirə oluna bilər. Heç şübhəsiz ki, bütün bunlar Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllini tapmalıdır”.

Tarix

Nəşr edilib: 2019/05/08 20:07

Baxış:835


XƏBƏR LENTİ

2020/02/19 0:16

2020/02/18 17:31

2020/02/18 17:29

2019/05/08 20:07

2020/02/18 16:53

2020/02/18 16:15

2020/02/18 15:51

2020/02/18 15:12

2020/02/18 14:16

2020/02/18 13:57

2020/02/18 13:17

2020/02/18 13:04

2020/02/18 12:55

2020/02/18 12:45

2020/02/18 12:38

2020/02/18 12:34

2020/02/18 12:26

2020/02/18 12:23

2020/02/18 12:20

2020/02/18 12:10

2020/02/18 12:09

2020/02/18 12:05

2020/02/18 12:02

2020/02/18 11:54

2020/02/18 11:50

2020/02/18 11:45

2020/02/18 11:30

2020/02/18 11:15

2020/02/18 11:00

2020/02/18 0:24

2020/02/17 23:09

2020/02/17 18:35

2020/02/17 18:34

2020/02/17 18:10

2020/02/17 17:30

2020/02/17 16:30

2020/02/17 12:50

2020/02/17 12:19

2020/02/17 12:06

2020/02/17 10:14

2020/02/14 15:27

2020/02/14 15:21

2020/02/14 15:10

2020/02/14 13:53

2020/02/14 13:41

2020/02/14 13:31

2020/02/14 13:21

2020/02/14 13:15

2020/02/14 13:08

2020/02/14 12:59

Путин угрожает ответить Эрдогану в Карабахе?

Выражение «управление огнем» хорошо знакомо профессиональным военным. Так называют автоматизированные системы, обеспечивающие в боевой обстановке обнаружение целей, их опознавание, подготовку вооружений и поражение. Иное дело — «управление огнем» в политике. Точнее, «закулисное дирижирование» конфликтами на чужой территории. Президент Турции Реджеп Тайип Эрдоган открыто обвинил Россию в управлении конфликтом в Ливии посредством ЧВК «Вагнер», назвав имена министра обороны России Сергея Шойгу и начальника Генштаба Валерия Герасимова. Как отметил президент Турции, «это высшие военные чиновники. Они по-прежнему говорят, что не имеют к нему [«Вагнеру»] никакого отношения. В настоящее время Россия руководит войной на высшем уровне». И даже показал журналистам фотографию, где «кремлевский повар» Пригожин, глава ЧВК «Вагнер», заснят вместе с Шойгу и Герасимовым. В Москве, разумеется, все поторопились опровергнуть — в стиле «не знаем, где он это взял», и вообще такой-сякой Эрдоган накануне вел переговоры с Трампом, где обсуждались Сирия и Ливия. Немедленную «отмашку» получили пропагандисты, и в «Вестях недели» у Киселева уже появился полевой командир ливийской армии Хафтара, одетый, как выразился журналист, в «популярную с недавних пор на Ближнем Востоке российскую форму "Горка", один вид которой заставляет исламских террористов из Сирии распространять панические слухи о приехавших в Триполи русских». Чем, конечно, живо напомнил заявления Владимира Путина про «военную форму, которую можно купить в любом универмаге». Это заявление Эрдогана касалось Ливии, но корни его лучше искать в Сирии, куда Анкара перебрасывает танки, САУ и системы залпового огня и где Асад, решивший «зачистить» Идлиб, теперь нервничает и понимает, что расклад сил меняется не в его пользу. Словом, бои в Ливии и Сирии увязаны в один и тот же сценарий «жесткого клинча» интересов России и Турции, причем две страны находятся на волоске от непосредственного боестолкновения. Но самое примечательное, что российские эксперты уже включают в этот сценарий Карабах. Во всяком случае, российский эксперт Вячеслав Михайлов для начала признает, что апрельские бои 2016 года были продолжением российско-турецкого кризиса осени 2015 года (о чем Minval.az писал неоднократно). А затем вполне прозрачно намекает, что, дескать, и теперь, когда, по его версии, Турция «терпит поражение» в Сирии, она может поджечь «фитиль» в Нагорном Карабахе. Как уверен Михайлов, развязка может наступить уже нынешней весной, когда на оккупированных азербайджанских землях (сам эксперт предпочитает излюбленные армянскими агрессорами и их покровителями термины вроде «Нагорно-Карабахская республика») состоится балаган под названием «выборы президента», и Михайлов на полном серьезе уверяет: «Помешать «оккупационному режиму», как называют в азербайджанской столице карабахские власти, провести свою избирательную кампанию и демократической процедурой вновь утвердить реалии «на земле» в Карабахе, является заманчивой для Баку идеей». И эти его пространные рассуждения уже подхватывают и другие российские сайты в весьма характерной редакции: дескать, «эксперт предупреждает о том, что Турция, потерпев поражение на севере Сирии, может в качестве аргумента в военно-политическом торге с Россией разжечь войну в Закавказье, где Армения и Азербайджан уже длительное время сконцентрированы на откровенной подготовке к новым масштабным боевым действиям». Но вот в чем дело. Задуманный в оккупированном Карабахе выборный фарс вряд ли способен «утвердить на «земле»» какие-либо реалии, кроме распределения власти в самом оккупированном Карабахе. И уж точно не подтолкнет Азербайджан к немедленному военному вмешательству. Правда, там на фоне натянувшихся отношений Пашиняна с местной верхушкой не исключен силовой сценарий, и в таком случае Азербайджан получит серьезный повод вмешаться, но это уже другая история. Тем более странно звучат рассуждения этого и многих других экспертов о «поражении» России в Сирии. Да, асадовским силам удалось немного продвинуться до того, как в конфликт вмешалась Турция, но теперь, когда Анкара многократно нарастила близ Идлиба свой военный «кулак», ситуация меняется, причем не только для сирийского диктатора, но и для его московских защитников. Здесь, пожалуй, нужна ретроспектива. В феврале 2016 года, когда самолетный кризис уже полыхал вовсю, а апрельские бои еще не вспыхнули, у российских военных экспертов оказалось достаточно времени, чтобы проанализировать общий расклад сил. Во всяком случае, Павел Фельгенгауэр еще тогда отмечал: «Мы вошли в Сирию, не понимая, что мы входим в конфронтацию с Турцией. Очевидно, Путин был уверен, что с турками договорено и как-то мы все там поделим с Эрдоганом. Это была очень существенная ошибка, мы собирались воевать там с какими-то пастухами, на "Тойотах" пулеметы, а вовсе не с первоклассной военной державой. В этом сейчас главная проблема». Оставим в стороне гадание, договаривался ли Путин с Эрдоганом или решил, что Турция просто не посмеет пойти наперекор России. Важно другое: расклад сил оказался совсем не тем, к чему готовились и что планировали. Тот же Фельгенгауэр предупреждал: турецкий флот и авиация современнее российских, а в Сирии российские базы находятся в пределах досягаемости турецких РСЗО. Теперь, когда Турция нарастила свой военный кулак в Идлибе, обстановка еще больше сместилась не в пользу России. В результате война затягивается, она требует все больше ресурсов, пути снабжения войск растянуты и еще проходят по большей части через Босфор (а значит, Турция может их легко перерезать)…В результате Россия оказывается перед малоприятным выбором: или «сдать» Асада, или все глубже увязать в затяжной войне, требующей все больше ресурсов, и «сдать» Асада уже после того, как Сирия станет для России «вторым Афганистаном». Похожим образом развиваются события и в Ливии, где Москва тоже собиралась руками «вагнеровцев» воевать «с пастухами на «тойотах»» и где теперь эти «вагнеровцы» сталкиваются с регулярными турецкими войсками. А тогда уже рассуждения Михайлова получают другое прочтение. Судя по всему, сей эксперт не прогнозирует возможные попытки турецкого реванша, а как раз наоборот, готовит общественное мнение уже к попыткам России «взять реванш» на Южном Кавказе за все «тумаки», полученные в Сирии и Ливии, действуя при этом руками своего «форпоста». Как, кстати, это и происходило в апреле 2016 года. Но тот же апрель 2016 года продемонстрировал: Азербайджан оказался совсем не подходящим полем для такого «реванша». Поражение, причем тяжелейшее, понесла как раз Армения — любимый «форпост» Кремля. Теперь, конечно, российские эксперты могут по старой памяти превозносить боеспособность армянской армии, но вот проверять эти умопостроения «методом тыка» слишком опасно. Особенно на фоне публикации международных рейтингов. И да, тогда в дело не вмешалась всей своей мощью Турция. А в этом случае, как еще четыре года назад предупреждал Фельгенгауэр, «конечно, Турция в Крыму не высадится и в Сочи тоже, но если захочет, может занять Армению». Так что «форпосту» лучше крепко подумать, чем соглашаться на соучастие в такого рода играх Кремля. Правда, вряд ли у «форпоста» вообще будут что-то спрашивать. А когда станет «горячо», спасать в первую очередь тоже будут Сочи, а не Гюмри. Нурани, политический обозреватель

Идлиб провел красную черту: Эрдоган и Путин расходятся по сторонам

Ситуация вокруг сирийского Идлиба не только не проявляет признаков стабилизации, но и грозит спровоцировать международный конфликт более ожесточенного пошиба, нежели все предыдущие. То, что президент Турции Реджеп Эрдоган вынес приговор договоренностям с Москвой, достигнутым в Сочи, означает, что отныне главные фигуранты сирийского урегулирования расходятся по сторонам, и каждый из них будет поступать по своему разумению. Они будут заземлены на нейтрализацию позиции друг друга, чтобы выжать максимум из региональной драмы. Еще не так давно, пока мировые лидеры дистанционно выясняли отношения друг с другом на знойном театре действий, аналитические центры сходились во мнении, что исход жесткого противостояния должен возыметь серьезный эффект на мировой геополитический баланс. Получается, что все, кто предсказал скорый финал сирийской партии, не только ошиблись в прогнозах, но ударялись в неверную реконгнасцировку геополитической обстановки. Похоже, все только начинается, потому Вашингтон уже на протяжении последних дней вторично выразил полную поддержку Анкаре в противостоянии с Москвой и с ее союзниками. Помимо того, что США не сдали партнера по НАТО и региону, они же уверили его в наличии больших возможностей для наращивания более широкого присутствия Турции в Сирии и регионе. Не случайно о необходимости политического уничтожения Башара Асада громогласно высказался лидер турецких националистов Девлет Бахчали, заметив, что нельзя будет жалеть сил и средств, чтобы добиться давно поставленной цели. А цель эта, к слову, была изложена коллективным Западом еще десять лет назад. Вашингтон со своей командой понимал, что для переформатирования положения на Ближнем Востоке необходимо положить конец присутствию в Сирии России и Ирана. Ясное дело, почему понадобилось участие во внешнеполитической партии лидера одной из партий Турции. Старый прием, когда формирование сообразного общественного мнения в условиях военной обстановки становится стратегически важной задачей. В условиях конфронтации с внешним оппонентом внутренний консолидационный вектор становится незаменимым ресурсом. Если президент Эрдоган пригрозил сбивать все иностранные самолеты в небе над Идлибом, становится понятно, кому адресованы его предупреждения, и как должны позиционировать внутренние силы. Итак, Анкара наметила курс, согласно которого Дамаск, Москва и Тегеран отныне объявлены вне закона в одной отдельно взятой провинции Сирии, к которой не ровно дышат не столько региональные субъекты, сколько крупные игроки. Не зря американский госсекретарь Помпео, озвучивая позицию свой страны по части сирийского узла, презентовал новое понятие под названием «народ Идлиба». Это означает, что США намерены возродить платформу сопротивления недружественным силам. Она будет усилена, прежде всего, турецким военно-политическим контентом, а также проксисилами, которые разбрелись кто куда после поражения «Исламского государства» в первой фазе сирийской войны. Сегодня есть основания говорить о начале второй фазы, которая окажется более ожесточенной и адресной. Если еще три года назад многие акторы вели разведку и боевые действия без открытых забрал, то теперь все будет проистекать в очном порядке без использования отвлекающих средств и маневров. Впервые Дамаск и Анкара перешли к прямому вооруженному противостоянию. Еще в советские годы страны-соседи несколько раз были у порога войны, но Москва и Вашингтон их одергивали. Теперь же в условиях более суровых геополитических реалий стороны полны решимости поставить жирную точку в историческом споре. Но в нем имеется одна особенность. Если Анкара настроена решить, наконец, свой территориальный спор с усилением своего присутствия в расположении южного соседа, создать, наконец, буферную зону безопасности, то США желают добиться преимущества в регионе исключительно для себя. Это далеко идущий план, который призван убрать серьезные препятствия на пути движения Америки на Восток. Потому Вашингтон будет только аплодировать решительности Эрдогана, обещая ему всяческую помощь. Белый дом настроен решительно в одном – достать каштаны из пламени турецкими руками. Америка всегда проявляла крайнее раздражение самим фактом существования Астанинского процесса, в котором видела только зло. Теперь же, когда этот процесс с треском провалился, США спокойно переводят дух и аккуратно выстраивают новую парадигму переустройства в регионе, где не так давно ощутили себя в роли слабого звена. Вашингтон видит в активности Турции возможность реванша в перетягивании каната с вечными соперниками. То, что сирийские войска впервые за последние годы взяли под контроль стратегическую трассу  Дамаск-Алеппо, стало своеобразным сигналом для действия против антибашаровских сил. Они, как видится, более не имеют права полагаться на счастливый поворот судьбы и должны координировать действия для решающего удара по власти Асада. Первые жертвы с турецкой и сирийской сторон стали предтечей критического разворота. Огонь из крупнокалиберных орудий с использованием бронетехники говорит в пользу неотвратимости жесткой эскалации. Так, снижается шанс на использование дипломатических средств. Возможно, у сторон остается последний шанс, чтобы воспользоваться преимуществами некогда созданных зон де-эскалации во избежание самого нежелательного. Тофик Аббасов, аналитик

Российская истерия и «армянская карта»

С чьей помощью РФ собирается «отвечать» Турции? Крах дипломатических планов может выглядеть по-разному. Чаще всего судить о том, «по восходящей» или «по нисходящей» развиваются события, можно только по нюансам или «утечкам из информированных источников». Но бывает, что все делается открыто и официально — примерно так, как сегодня это происходит между Россией и Турцией — с жесткими официальными заявлениями Анкары, где прямо констатируют, что прежние договоренности с Россией по Идлибу мертвы, и ответной истерией в РосСМИ. Турция продолжает усиливать свой «военный кулак» близ Идлиба, куда теперь перебрасываются РСЗО. Анкара запросила поддержку НАТО и ведет активные переговоры с США о координации действий против Асада. Госсекретарь США Майк Помпео анонсировал «совместный ответ» Анкары и Вашингтона, командировав в Турцию спецпредставителя США по Сирии посла Джеймса Джеффри. А он, в свою очередь, уже сообщил, что США рассматривают варианты оказания помощи Турции, упомянув поставки оборудования и обмен разведданными. Со своей стороны, российское посольство в Турции, опубликовав инфографику о помощи США курдским отрядам, обратилось к турецкой аудитории «Решать вам». Можно, конечно, посоветовать российским дипломатам опубликовать рядом другую «инфографику» — например, о том, как российские военные, переодевшись в сирийскую форму, стреляют по турецким солдатам. Тем более что в Турции официальные власти, не говоря о разведке, об этом прекрасно осведомлены. Но за российским «маневром последнего момента» в информационном противостоянии отчетливо читается нешуточный невроз. У России рухнула вся многообещающая стратегия на ближневосточном направлении — еще недавно в Москве открыто строили планы, как «оторвать» Турцию от США и НАТО, а теперь вектор меняется на противоположный. Это, так сказать, общий план. А что касается конкретики, то Реджеп Тайип Эрдоган, президент Турции, прямо возлагает ответственность за гибель мирного населения в сирийском Идлибе не только на Сирию, но и на Россию. И обещает сбивать самолеты, которые бомбят мирных жителей. В Москве, чьи ВКС как раз и «работают по целям» в Идлибе, тут же приняли это предупреждение на свой счет. В эфире федеральных каналов немедленно началась антитурецкая истерия и замелькали штатные тюркофобы вроде Сатановского. И, конечно же, напомнил о себе Геворг Мирзаян. «Если Турция собьет над территорией Сирии российский самолет, который якобы может представлять угрозу для турецких сил, то события 2015 года покажутся ей легкой поркой, – пригрозил он в одном из своих интервью. — В этот раз будет системное избиение по всем фронтам. Мы бы этого не хотели, ведь мы с Турцией важные партнеры, у нас есть общие интересы. Но если турецкий лидер не выполняет взятые на себя обязательства, то Москва будет действовать в одностороннем порядке». Намеренно оставим в стороне подробный рассказ, что на самом деле не выполняет своих обязательств как раз Москва. Вопрос в другом: как понимать угрожающий пассаж Мирзаяна? Он, как и положено политологу, просто излагает собственный прогноз? Или его устами«озвучиваются» некие планы Кремля? И если да, то о каких именно «фронтах» говорил господин Мирзаян? Речь идет только о Сирии и Ливии? Или… А теперь внимательно и серьезно. Судя по многим косвенным признакам, «армянский фактор» окажется для Москвы далеко не на последнем месте по востребованности в своей «антитурецкой игре». И дело не только в национальности Геворга Мирзаяна, который «озвучил» угрозы устроить Эрдогану «избиение по всем фронтам». В те же дни, когда в РФ вспыхнула очередная антитурецкая истерия, сирийский парламент спешно признал «геноцид армян 1915 года». Вряд ли, конечно, это признание со стороны кровавого режима Башара Асада добавит «убедительности» армянским мифам. Важно другое : это решение слишком уж похоже не просто на попытку «уязвить» Турцию, но и на явную «отсылку» к грядущему использованию Москвой против Анкары именно армянского фактора. А вот тут уже изрядную пищу для размышлений дают события 2015 года, о которых так неосторожно упомянул Геворг Мирзаян. Тогда, напомним, «похолодание» в турецко-российских отношениях началось не со сбитого над турецкой территорией российского самолета, а с визита Владимира Путина 24 апреля 2015 года в Иреван, на мероприятия в честь столетней годовщины «геноцида армян», что вызвало в Турции понятную реакцию. Отправка в Сирию своих ВКС, залеты российских бомбардировщиков в турецкое воздушное пространство, «информационная война» вообще и обвинения, будто бы через Джейханский терминал транспортируется «контрабандная нефть ИГИЛ» — все это было уже потом. Тогда же, кстати говоря, «геноцид армян» неожиданно признал немецкий бундестаг. Наконец, вспышку боев в Карабахе весной 2016 года многие эксперты расценили именно как попытку Москвы ударить по интересам Турции там, где это будет весьма болезненным для Анкары, но вот рассчитывать на поддержку НАТО не придется — в Азербайджане, да еще руками своего «форпоста» в лице Армении. План представлялся простым и надежным: Армения переходит в наступление, если получится, то захватывает Евлах и Мингечевир, попутно «перерезая» невыгодные железные дороги и трубопроводы. Если не получится, то провоцирует новые потоки беженцев и политическую нестабильность в Баку, после чего Азербайджану еще долго будет не до нефтегазовых и инфраструктурных суперпроектов. А теперь еще до того, как рухнули российско-турецкие договоренности сначала в Ливии, а затем в Сирии, Москва начала накачивать оружием свою базу в Гюмри, то есть на территории Армении. Российские дипломаты вновь выступают с провокационными заявлениями по карабахской тематике. А Армения ждет очередных «оружейных подарков» от Москвы. Только вот, если уж речь зашла о событиях 2015 года, надо бы держать в голове еще одно обстоятельство. Россия тогда, конечно, «круто замахнулась» на Турцию, но вот никакого «избиения по всем фронтам», а тем более уступок со стороны Анкары не последовало. Более того, Россия сама очень скоро была вынуждена «секвестировать» свои наложенные на Турцию санкции, которые, как выяснилось, куда больнее били по Москве, чем по Анкаре, «включать задний ход» и после заявления Турции, где не было никаких извинений, делать вид, что извинения все-таки были. И тем более невеселыми оказались результаты апрельских боев для Иревана. Где вдруг столкнулись на поле боя совсем не с той армией, которую ожидали увидеть, и вместо легкой прогулки с попутным грабежом крестьянских домов вынуждены были банально уносить ноги под огнем ударных БПЛА Harop. И если теперь Армении вновь отводится роль послушного «антитурецкого инструмента» в руках Москвы, то ереванским стратегам лучше помнить не только о высоте Лелетепе, которую Россия, вопреки слезным мольбам и надеждам, так и не стала «отвоевывать» для своего форпоста. Им лучше держать в голове, что трагические события 1915 года, которые теперь «дамасский мясник» Башар Асад признал «геноцидом», начались с того, что Россия решила, пардон, «подгадить» Османской Империи, использовав в качестве инструмента армян. Но в решающий момент, когда надо было спасать собственные интересы, ими просто пожертвовала. А история имеет пренеприятную особенность напоминать о своих невыученных уроках. Нурани, политический обозреватель