Ermənilərin Cənubi Qafqazda məskunlaşması: Reallıqlar və xülyalar

Image result for Ermənilərin Cənubi Qafqazda məskunlaşması

Hər bir fərdin özünəməxsus səciyyəvi xüsusiyyətləri olduğu kimi, hər bir etnosun da özəl keyfiyyətləri vardır. Etnopsixoloqların dərin araşdırmalarına görə hər bir xalqın, millətin xarakteri onun tarixi keçmişi ilə sıx bağlı olub onun formalaşmasında mühüm rol oynayır. Təbii ki, bu məqalədə ayrı-ayrı xalqların yox, məhz yəhudi əsilli tarixçi Tatsitin təbirincə desək bəşəriyyət üçün “xərçəng xəstəliyi”olan ermənilərin Yaxın və Orta Şərqə, o, cümlədən Qafqaza gəlişi və burada onların havadarlarının köməyi ilə məskunlaşmasını tarixi faktlar, mənbələr, ayrı-ayrı müəlliflərin əsərləri vasitəsi ilə izləyib tarixi reallıqları və erməni “alimlərinin”, kilsə xadimlərinin uydurmalarını, xülyalarını araşdırmağı qarşıya məqsəd qoyulub.

Erməni tədqiqatçıları heç bir reallıqlara əsaslanmayaraq, ermənilərin tarixən Qafqaz köklü, ilahi tərəfindən seçmə xalq olduğunu, dərin, zəngin sivilizasiyaya, böyük imperiyaya sahib olduqlarını çəkinmədən qeyd edirlər. Lakin tarixi, antropoloji nöqteyi-nəzərdən yanaşdıqda məlum olur ki, ermənilər “Qafqazion” tipli yox, “Balkan” tipli xalqdır. Əlbətdə bu barədə çox yazmaq olar, lakin bizi düşündürən bu “erməni virusu” nun Qafqaza necə düşməsidir.

Rusiya Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü K.Patkanyan yazırdı: Ermənilər heç bir zaman vətən və dövlət sahibi olmayıblar. Onlar tarixən romalılara, parfiyalılara, sasanilərə, ərəblərə, səlcuqlara, monqol-türklərə, səfəvilərə, osmanlılara və nəhayət ruslara xidmət edən xalq olmuş və yeri gəldikcə öz mənafeləri üçün ustalıqla onlardan istifadə edə bilmişlər”.

İndi biz ermənilərin Qafqaza tarixi gəlişini təkzib olunmaz faktlar əsasında izləyək. Siseron tərəfindən “tarixin atası” adlandırılan Herodot “Tarix” əsərində qədim Balkan tayfalarından biri olan friqlərin(briqlərin) adını çəkir. “Güman edilir ki, qədim haylar friqlərdən bir qol kimi ayrılaraq (daha doğrusu qovularaq) Mesopotamiyaya üz tuturlar ( əsasən Fərat çayının Şərq sahillərinə)”. Bu fikri erkən orta əsr erməni mənbələrində də gedir. Belə ki, erməni tarixçisi Movses Xorenli yazır ki, qədim, ermənilər öz yurd yerlərini Fəratın Şərqində axtarsınlar.[ И. М. Гусейнова. История народов Кавказа. Баку. 2018, 1248c, s. 131]

E.ə. 65-ci ildə Artaşetlər Ərməniyyəsi Roma ilə Parfiya arasında erməni çarlığı 2 hissəyə bölündü. Artaşetlər Ərməniyyəsinin çox hissəsi Parfiyanın, az hissəsi isə Roma imperiyasının tabeliyində qaldı. Erməni alimlərinin heç bir elmi əsası olmayan “Böyük Ermənistan” (Parfiya hissəsi) xəstəliyi məhz həmin tarixi hadisə ilə bağlıdır. 387-ci il müqaviləsi ilə Artaşetlər Ərməniyyəsinə son qoyulur.

Bununla dövlətçiliklərini tamamilə itirən ermənilər nəhayət ərəb işğallarından sonra Cənubi Qafqazda dini baxımdan xeyli fəallaşaraq ərəb xəlifələrinə, sərkərdələrinə xidmət etmiş erməni-qriqorian kilsəsi bu dövrdə Azərbaycanın maddi-mədəni irsi – Alban Həvari kilsəsinin zəifləməsinə çalışmışdı. Ərəb xilafətinə, monqollara hərtərəfli xidmət edən ermənilər bu dövlətlərin süqutundan sonra xeyli zəifləyir və Azərbaycan Qaraqoyunlu dövlətinin hökmdarı Cahanşahın dövründə erməni-qriqorian kilsəsinin iqamətgahı 1441-ci ildə Kilikiyanın Sis şəhərindən İrəvan şəhərindən uzaq olmayan indiki Eçmiədzin (Üçmiədzin) ətrafında yerləşərək keçmiş alban monastrına köçür və bu dövrdən başlayaraq, Azərbaycanın xristian abidələri ermənilər tərəfindən məqsədyönlü şəkildə saxtalaşdırılır və erməniləşdilir [И. М. Гусейнова. История народов Кавказа. Баку. 2018, 1248c, s.164-165].

Tarixi mənbələr göstərir ki, ümumiyyətlə, XV əsrin əvvəllərinə qədər Cənubi Qafqazda nə erməni kilsəsi olmuş, nə də ki, onlar bir toplum olaraq, burada məskunlaşmışlar. Akademik R.Mehdiyev, erməni tədqiqatçısı Suninin araşdırmalarına istinad edərək yazır: “XV əsrin ortalarına qədər ermənilər Cənubi Qafqazda yaşamayıblar”. Avstriya tədqiqatçısı Erix Faygılın fikrinə görə isə “Ermənistan coğrafi bölgənin adıdır, xalqın yox. Ermənilərin özünü “hay” adlandırmaları da göstərir ki, Ermənistan hayların tarixi vətəni olmayıb. [Erix Faygel.Terror haqqında həqiqət: Erməni terrorizmi-mənbə və səbəblər. Bakı 2000 s.13 ]

Erməni-qriqorian kilsəsi orta əsrlərdə özünə yeni havadarlar axtarmaq üçün Avropaya üz tutsa da, Avropa dövlətlərindən heç bir kömək ala bilməyəcəyini anladıqdan sonra Rusiya imperiyasına sığınmağa məcbur olmuş və öz məkrli məqsədlərinə çatmaq üçün hiylə və saxtakarlığı əsas vasitə kimi istifadə edərək, XX əsrin əvvəllərindən etribarən ermənilərin separatçılıq, millətçilik hərəkatı Qafqazda dağıdıcı amilə çevrilib. Bu yerdə İqor Peçenevin sözlərini xatırlatmaq yerinə düşər: “Rusiya imperiyası bu regionda gedən tarixi siyasi proseslərə müdaxilə edən gündən erməni kartından siyasi amil kimi istifadə edib və əvəzində onlara da pay düşüb”. Rusların verdiyi bu pay heç də az olmayib. Ermənilər tarix boyu həsrətini çəkdikləri arzularına çatıb, Azərbaycan torpaqlarında “Ermənistan” adlı bir dövlət yaradıb [“Azərbaycan” jurnalı. 2002 № 9, s. 158] .

Fransız tədqiqatçısı Jorj de Malevil tarixdə erməni dövlətinin olmadığı haqqında deyir: “1918-ci ildə İngiltərənin iradəsinə uyğun olaraq, çar imperiyasının xarabalıqlarında yaranmış və muxtar qurum kimi çox da uzun müddət yaşamayan erməni dövləti tarixdə qeydə alınmış yeganə müstəqil erməni dövləti idi”. Eçmiədzin sinodunun prokuroru olmuş A.Frenkel isə XX əsrin əvvəllərində yazırdı ki, “erməni xalqının tarixi taleyi onun müstəqil dövlət qurmağa, dövlət orqanizmi yaratmağa qadir olmadığını təkzibedilməz dəqiqliklə sübuta yetirmişdir”.

Ermənilər və Ermənistan haqqında dolğun düzgün bilgilərə yiyələnmək üçün rus müəlliflərindən V.Y. Veliçkonun, N.N.Şavrovun, A.S.Qriboyedovun, M.Lermontovun, V.T.Mayevskinin, A.S.Puşkinin, gürcü alimi İ.O.Çavçavadzenin və digər müəlliflərin də əsərlərinə baxmaq kifayət edər [İslam Sadıq. Elmdə erməni virusu. Bakı 2009, s.25] .

I Pyotr dövründə gerçəkləşməyən “erməni məsələsi”onun xələflərinin dövründə Rusiyanın siyasi gündəmində qaldı. Gülüstan (12 oktyabr 1813), Türkmənçay (10 fevral 1828) və Ədirnə (2 sentyabr 1829) sülh müqavilələrində Rusiyanın onları himayə etməsinə aid maddələr öz əksini tapıb. İran və Osmanlı imperiyasından köçürülən ermənilərin xüsusi çəkisi İrəvan, Naxçıvan, Qarabağ, Şirvan və digər əyalətlərdə xeyli artdı.

Rus tarixçisi N.N. Şavrov bu barədə daha müfəssəl məlumat verir. “1826-1828-ci illər müharibəsi qurtaran kimi 1828-1830-cu ilə qədər olan iki il ərzində Qafqaza 40.000 İran və 84.000 Türkiyə ermənisi köçürüb, onları demək olar ki, ermənilər yaşamayan Yelizavetpol və İrəvan quberniyalarında, Tiflis, Borçalı, Axalsıxi və Axalkalaki qəzalarında yerləşdirdik. Onlara 200.000 desyatin dövlət torpağı və müsəlmanlardan alınmış 2 milyon manatlıqdan çox torpaq verilmişdir. Yelizavetpol quberniyasının dağlıq hissəsində və Göyçə gölünün sahilində gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. Mütləq nəzərə almaq lazımdır ki, 124 min erməni rəsmi və çoxu da qeyri rəsmi köçürülmüşdür ki, onların da ümumi sayı 200.000 nəfərdən çoxdur”. Bu axın uzun müddət davam etmiş, hətta Suriyadan, Livandan və digər ərəb ölkələrindən gələnlərin hesabına İrəvanda və ona yaxın ərazilərdə ermənilərin sayı xeyli artmışdır.

Tarixi faktlar sübut edir ki, ermənilərin 1918-ci ilə qədər Qafqaz bölgəsində heç bir dövlət qurumu olmamışdır. Qafqazda erməni, dövləti yaradılana qədər erməni xalqını kilsə idarə etmişdir. Sözügedən fikirləri rus tarixçisi İqor Peçenev də təsdiq edir: “Bu xalq əsrlər boyu vətənsizlik dərdi çəkib. Bu çox acı nəticəyə-elmdə “erməni xəstəliyi” adlandırılan sindromun meydana çıxmasına səbəb olub. Güya nə zamansa dövlətlərinin, dövlətçilik ənənələrinin olduğunu deyəndə də yalan danışırlar. Uydurduqları tarixi özlərindən başqa təsdiq edən yoxdur”.

Erməni tarixini uyduranlara və onların havadarlarına ən tutarlı cavabı inqilabaqədərki rus apologeti V.Y.Veliçko vermişdir: “Əgər erməni tarixinin üz qabığı üçün “uydurma” sözündən başqa onun məzmunu daha dolğun ifadə edən söz axtarsaydıq “xəyanət” sözünün üstündə dayanmalı olardıq” [V.Y.Veliçko. Qafqaz. Rus məsələsi və tayfalarası münasibətlər. Moskva 1904 s.68-69].

Erməni tarixi araşdırılanda onların müntəzəm şəkildə ətrafında olan güclü dövlətlərdən asılı olduqları, ancaq rus tədqiqatçısı V.Y.Veliçkonun yazdığı kimi sistematik şəkildə daim onlara “xəyanət etdikləri aşkara çıxır. Rus müəllif Orest Yevetsi isə qeyd edir ki, “Hiyləğər və bəzən də “oyunbaz” olmaq hamının bildiyi kimi ermənilərə məxsus bir xüsusiyyətdir”.

Ermənilərin hiyləgərliyi, qeyri-səmimiliyi, xəyanəti rusların bir atalar sözündə də öz əksini tapmışdır. “İki müsəvi bir erməniyə, iki erməni bir ruma, iki rum da şeytana bərabərdir ” ifadəsi ermənilərin hiyləgərliyini xüsusi olaraq vurğulamışdır. Ermənilərin hiyləgərliyi ilə əlaqədar alman səyyahı Alfred Kyorte, Rumlunun iki müsəvini (yəhudini) aldatdığını, erməninin isə iki rumlunu aldatdığı” atalar sözünün hər yerdə təsdiqini tapdığını qeyd etmişdir. Kyorte qələmə aldığı əsərində ermənilərin hiyləgərliyini qeyd edərək, “Sizi Anadolunun hər hansı bir yerində aldadıblarsa, demək Siz ermənilərlə iş görmüsünüz” demişdir. Əksinə türklərin düzgünlüyünü göstərərək yazmışdır: “Mən bir türk ilə iş gördüyüm zaman, yazılı bir sənəd imzalamağa ehtiyac hiss etmirəm. Çünki onun sözü kifayətdir”. Eyni zamanda “Rum və ya hər hansı bir levantla yazılı sözləşmə hazırlayıram. Çünki onlarla yazılı sənəd imzalamaq, həm vacib, həm də faydalıdır. Erməni ilə isə yazılı da olsa heç bir iş görmürəm, çünki onların yalançılığından və intriqalarından yazılı şərtlərlə də qoruna bilmərsiniz” şəklində düşüncələrini qeyd etmişdir. Oxşar ifadələr Fransız yazıçısı A.Dyuma tərəfindən yazılmışdır. O, 1858-ci ildə Qafqaz səyahətindən sonra qələmə aldığı “Qafqaz səfəri” adlı əsərin birinci hissəsində bölgədə yaşayan xalqlarla əlaqədar müşahidələrini bu şəkildə dilə gətirmişdir: “Qafqazda yaşayan hər xalqın özünə məxsus xüsusiyyətləri vardır”. “Fars (tat) ipək ticarəti edər, ləzgi xalça satar, tatar silah satar, erməninin bir xüsusiyyəti yoxdur, satılan hər şeyi satar hətta satılmayanı da. Ümumən ermənilər yaxşı təəssürat buraxmamışlar”.

XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Osmanlı imperiyasının ayrı-ayrı vilayətlərində konsul işləmiş rus generalı V.T.Mayevski də, V.Şhtreker adlı alman tədqiqatçısı da ermənilərin hiyləgərliyini və yalançılığını, xəyanətini xüsusi vurğulamışlar. [Seyid Sertçelik. “Rus və Erməni Problemi. Meydana çıxma prosesi 1678-1914”. Ankara, 2017, 398 s., s.49-50]

San-Stefano (19 fevral 1878) və Berlin konfranslarında (13 iyun 1878) “Erməni dövlətini” yarada bilməyən erməni millətçiləri erməni dövlətinin yaradılmasının təkcə Rusiya ilə bağlı olacağı qərarını verirlər. Birinci dünya müharibəsi ərəfəsində Almaniyanın Osmanlı Türkiyəsindəki səfiri olmuş H.Morqentau öz xatirələrində Avropanın siyasi oyunlarına “erməni kartının” ortaya necə atılmasını sənədlərlə göstərmişdi. Digər alman siyasətçisi P.Rorbax müharibədən əvvəl ermənilərin təhlükə törədəcəyini əvvəlcədən bildirmişdi. Bu proqnozlar müharibə başlayanda özünü doğrultdu və ermənilərin türklərə qarşı xəyanəti Osmanlı dövlətini Rorbaxın planını həyata keçirməyə vadar etdi. [Nazim Qəhrəmanov. I Dünya müharibəsində Qafqaz cəbhəsində erməni amili. Bakı. 2011. s.12]. Belə ki, 1915-ci il fevralın 25-də Osmanlı rəhbərliyi tərəfindən erməni komitəçilərinin nəzarət altına alınması, erməni əsgərlərinin döyüşən hərbi hissələrdən xaric edilməsi, hərbi məhkəmələrin qiyam və quldurluq işlərinə baxacağı barəsində əmr göndərilmişdir.

Görülmüş tədbirlər nəticəsində yüzlərlə erməni qiyamçı həbs edilmiş, minlərlə silah, partlayıcı maddə, təbliğat vasitələri, təlimatlar müsadirə edilmişdir. Xəbərdarlıq yazıları erməni komitələrinin liderlərinə göndərilmiş və göstərilmişdir ki, bu hallar davam etdiyi təqdirdə xoş olmayan tədbirlər görüləcəkdir. Lakin bu cür xəbərdarlıqların verilməsinə baxmayaraq, komitələr və patriarxlıq, dinc əhali arasında qırğınlarının törədilməsini davam etdirmişdilər 1915-ci il. 24 aprel tarixində komitələrin və cəmiyyətlərin bağlanması, onların sənədlərinin, müsadirə edilməsi və rəhbərlərinin həbs edilməsi ilə əlaqədar “Təhcir” (köçmə) fərmanı imzalanmışdır”. Bəzi tarixçilər bu kəlməni “Deportasiya” mənasında işlədirlər. Təhcir fərmanı ilə yerini dəyişən şəxs köçdüyü yeni ərazidə sərbəst yaşaya bilər. Tarixi faktlar sübut edir ki, hal-hazırda ermənilərin iddia etdikləri kimi, təhcir, soyqırımı siyasəti deyil, xüsusi qanunun, əmr və göstərişlərin verilməsi, ermənilərin təhlükəsizliyini, səhhətini, əmlaklarını qorunmasını təsdiqləyən sənəddir. Ermənilərin köçürülməsi zamanı köçürülənlərin təhlükəsizliyi təmin edildi, məskunlaşma üçün kreditlər verildi. Livanda, Urfada, Şamda yetim evləri açıldı, yetim erməni uşaqları təhsillərini davam etdirmək üçün məktəblərə göndərildi, sağlamlıqları daim nəzarət altında saxlanıldı. 1915-ci ilin mayından başlayan köçürmə 1916-cı il 15 mart tarixində başa çatmışdır. 845 min köçürülmüş erməninin 345 mini Qafqazda yerləşdirilmişdi. [Nazim Qəhrəmanov. I Dünya müharibəsində Qafqaz cəbhəsində erməni amili. Bakı. 2011 s.19-20]

1917-ci il fevral burjua inqilabından sonra Rusiyada hakimiyyətə gələn müvəqqəti hökümət də erməni millətçi hərəkatını dəstəklədi. 1917-ci il mayın 9-da “Türkiyə Ermənistanı haqqında qərarlar” adlı sənəd ermənilərin lehinə qəbul edilmiş oldu və Rusiya protektoratı altında “Türkiyə Ermənistanı” adlı dövlətin yaradılmasına yönəldildi.Tiflisdə keçirilən erməni konfransında Qafqazı və Şərqi Anadolunu əhatə edəcək “Böyük Ermənistan” yaratmaq planı qəbul edildi.

1917-ci il oktyabr çevrilişindən sonra hakimiyyətə gələn bolşeviklər, ermənilərə münasibətində müvəqqəti hökümətin siyasətini davam etdirdilər. Bolşeviklər çar ordusu tərəfindən işğal edilmiş Şərqi Anadolunu ermənilərə təhvil verərək oradan çıxdılar. 1917-ci il dekabrın 29-da Rusiya XKS-nin Osmanlı imperiyasında yaradılacaq Erməni dövləti haqqında 13 saylı dekreti imzaladı. Qafqaz işləri üzrə müvəqqəti Fövqəladə Komissar Stepan Şaumyanın hərtərəfli köməkliyi ilə müvəqqəti imzalanmış müqaviləyə əsasən ermənilərin yapılmış dövlətinin ərazisi 9 min km2 , əhalisi 326 min nəfər təşkil edirdi. Bu qurumun ərazisi Basarkeçər, Erivan quberniyasının 3/5 hissəsi, Eçmiədzinin ¼ hissəsini əhatə etməklə, əhalisi 230 min erməni, 80 000 azərbaycanlı (türk) 5 min yezidi kürdü və 11 min xalqlar təşkil edirdi [Seyid Sertçelik. “Rus və Erməni Problemi. Meydana çıxma prosesi 1678-1914”. Ankara, 2017, 20-21]

Vaxtı ilə çarizmin himayəsində olan ermənilər, Ermənistan SSR yarandıqdan sonra Sovet Rusiyasının qanadı altına sığınıb, öz məkrli planlarını işə salaraq Azərbaycanın əzəli tarixi torpaqlarına qarşı, yeni iddialarla çıxış etməyə başladılar. Naxçıvan, Zəngəzur, Şərur-Dərələyəz, Qarabağ yenidən mübahisə obyektinə çevrildi. Zəngəzurun 4 mahalı (Sisyan, Gorus, Qafan, Mehri ) 1920-ci ilin dükabrın 1-də sovet Ermənistanına verildikdən sonra Naxçıvan sovet Azərbaycanından coğrafi cəhətdən ayrı salındı ( təxminən 50 km ). Bu zaman ermənilərin məkrli planında Qarabağın Azərbaycandan qoparılması əsas yerlərdən birini tuturdu.

1921-ci il 4 iyul tarixində RKP(b) Qafqaz Siyasi Bürosu plenumunun iclasında Qarabağ məsələsi müzakirəyə çıxarılmış və iki formada səsə qoyulmuşdur. 1. Qarabağı sovet Azərbaycanının tərkibində saxlamaq; 2. Qarabağın dağlıq hissəsini sovet Emənistanına birləşdirmək. İclas ermənilərin təhriki ilə keçirilmişdi. İclasda iştirak edənlərin kimlikləri bunu aydın göstərir. Stalin, Orconikidze, Maxaradze, Myusnikovyan, Kirov, Nazaretyan, Oraxelaşvili, Fiqatner və təklikdə qalan N.Nərimanov. Nəhayət, səs çoxluğu ilə Qarabağın dağlıq hissəsi sovet Ermənistanına verilir. Lakin N.Nərimanovun israrlı tələblərindən sonra məsələyə yenidən baxılır və Qarabağın dağlıq hissəsi Azərbaycan SSR-nin tərkibində qalır [Azərbaycan SSR-nin tərkibində DQMV-nin təşkili tarixindən. Azərnəşr. Bakı 1989. s.91-92].

Bununla razılaşmayan erməni millətçilərilər başqa bir yola əl atır. Ən azından Azərbaycan SSR-nin tərkibində milli-mədəni muxtariyyətə nail olmaq və onlar buna da nail olurlar. 1923-cü il iyulun 7-də Azərbaycan SSR tərkibində DQMV-ı yaranır. Erməni millətçiləri nəyin bahasına olursa-olsun DQMV-nı Azərbaycan SSR-dən qoparmağa çalışırdılar və beləliklə 1945-ci ilin iyununda EKP MK-nin birinci katibi T.V Arutyunov Stalin qarşısında bu məsələni yenidən qaldırır. Lakin Azərbaycan KP-nın rəhbərliyi bu məsələyə etiraz etdikdən sonra Moskva öz fikirindən əl çəkir. Məhz elə bundan sonra qədim oğuz-türk yurdumuz olan Qərbi Azərbaycandan (indiki Ermənistan Respublikası) soydaşlarımızın deportasiyası başlanır.

23 dekabr 1947-ci il SSRİ Nazirlər Sovetinin 4083 saylı fərmanına əsasən 100 min azərbaycanlının Azərbaycan SSR-nin Kür-Araz ovalığına köçürülməsi qərara alınır. Soydaşlarımızın məcburi köçürülməsindən sonra Ermənistan SSR-də iqtisadiyyatın bir qolu olan kənd təsərrüfatında tənəzzül özünü göstərdiyinə görə onların geri dönməsinə göz yumulur. Amma bütün bunlara baxmayaraq düşmən öz işində idi. Belə ki, soydaşlarımız ermənilərin mənəvi, hüquqi, qeyri-insani təcavüzünə məruz qalır və öz ata-baba yurdlarını tərk etmək məcburiyyətində qalır.

Ötən əsrin 80-ci illərində sovet rəhbərliyinin yürütdüyü yanlış siyasət, SSRİ-nin, dünya sosializm düşərgəsinin dağılması ilə nəticələndi. Bundan istifadə edən erməni millətçiləri həm Azərbaycanda, həm də Gürcüstanda hərbi-siyasi baxımdan fəallaşmış və bu da Qafqazda etnik münaqişələrin alovlanmasına gətirib çıxarmışdır.

Ermənilər bu gün təkcə Azərbaycan üçün deyil, həm də Gürcüstanın baş ağrısına çevrilmişlər. Cənubi Osetiyanın, Abxaziyanın işğalında xüsusi canfəşanlıq göstərmişlər. Onların Cənubi Qafqazda işğalçı məskunlaşma siyasəti bu gün də davam edir. Yaxın-Orta Şərq regionunun faciələrinin baş verməsində xüsusi rolu olan erməni siyasətbazları Suriyadan, İraqdan, Liviyadan və digər ərəb ölkələrindən köçən erməniləri işğal olunmuş Azərbaycan torpaqlarında yerləşdirməkdə davam edirlər. Lakin tarixi ədalətsizliyin də bir sonu var.

Bu fikri Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev haqlı olaraq, öz çıxışlarında dəfələrlə qeyd etmişdir. “Bizim tarixi torpaqlarımız təkcə Dağlıq Qarabağın ərazisi deyil. İrəvan, Göyçə, Zəngəzur bizim tarixi coğrafiyamızdır, tarixi torpaqlarımızdır. Ermənistan vaxtilə bizim o torpaqlarımızda qanunsuz olaraq dövlət qurub, indi də bizim torpağımızda ikinci dövlət qurmaq istəyir. Azərbaycan xalqı heç vaxt buna imkan verməyəcək”.

Bakı Dövlət Universitetinin “Qafqaz xalqları tarixi” kafedrasının müdiri, tarix elmləri doktoru, professor, YAP Siyasi Şurasının üzvü, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi, Türk Dünyası Araşdırmaları Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü, Elm, təhsil və innovasiyaların inkişafında xidmətlərinə görə Beynəlxalq “Sokrat” və Türk Dünyası Araşdırmaları Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının Beynəlxalq Qızıl ulduz mükafatı laureatı

İradə Hüseynova

Tarix

Nəşr edilib: 2019/04/11 20:35

Baxış:267


XƏBƏR LENTİ

2020/02/19 0:16

2020/02/18 17:31

2020/02/18 17:29

2019/04/11 20:35

2020/02/18 16:53

2020/02/18 16:15

2020/02/18 15:51

2020/02/18 15:12

2020/02/18 14:16

2020/02/18 13:57

2020/02/18 13:17

2020/02/18 13:04

2020/02/18 12:55

2020/02/18 12:45

2020/02/18 12:38

2020/02/18 12:34

2020/02/18 12:26

2020/02/18 12:23

2020/02/18 12:20

2020/02/18 12:10

2020/02/18 12:09

2020/02/18 12:05

2020/02/18 12:02

2020/02/18 11:54

2020/02/18 11:50

2020/02/18 11:45

2020/02/18 11:30

2020/02/18 11:15

2020/02/18 11:00

2020/02/18 0:24

2020/02/17 23:09

2020/02/17 18:35

2020/02/17 18:34

2020/02/17 18:10

2020/02/17 17:30

2020/02/17 16:30

2020/02/17 12:50

2020/02/17 12:19

2020/02/17 12:06

2020/02/17 10:14

2020/02/14 15:27

2020/02/14 15:21

2020/02/14 15:10

2020/02/14 13:53

2020/02/14 13:41

2020/02/14 13:31

2020/02/14 13:21

2020/02/14 13:15

2020/02/14 13:08

2020/02/14 12:59

Путин угрожает ответить Эрдогану в Карабахе?

Выражение «управление огнем» хорошо знакомо профессиональным военным. Так называют автоматизированные системы, обеспечивающие в боевой обстановке обнаружение целей, их опознавание, подготовку вооружений и поражение. Иное дело — «управление огнем» в политике. Точнее, «закулисное дирижирование» конфликтами на чужой территории. Президент Турции Реджеп Тайип Эрдоган открыто обвинил Россию в управлении конфликтом в Ливии посредством ЧВК «Вагнер», назвав имена министра обороны России Сергея Шойгу и начальника Генштаба Валерия Герасимова. Как отметил президент Турции, «это высшие военные чиновники. Они по-прежнему говорят, что не имеют к нему [«Вагнеру»] никакого отношения. В настоящее время Россия руководит войной на высшем уровне». И даже показал журналистам фотографию, где «кремлевский повар» Пригожин, глава ЧВК «Вагнер», заснят вместе с Шойгу и Герасимовым. В Москве, разумеется, все поторопились опровергнуть — в стиле «не знаем, где он это взял», и вообще такой-сякой Эрдоган накануне вел переговоры с Трампом, где обсуждались Сирия и Ливия. Немедленную «отмашку» получили пропагандисты, и в «Вестях недели» у Киселева уже появился полевой командир ливийской армии Хафтара, одетый, как выразился журналист, в «популярную с недавних пор на Ближнем Востоке российскую форму "Горка", один вид которой заставляет исламских террористов из Сирии распространять панические слухи о приехавших в Триполи русских». Чем, конечно, живо напомнил заявления Владимира Путина про «военную форму, которую можно купить в любом универмаге». Это заявление Эрдогана касалось Ливии, но корни его лучше искать в Сирии, куда Анкара перебрасывает танки, САУ и системы залпового огня и где Асад, решивший «зачистить» Идлиб, теперь нервничает и понимает, что расклад сил меняется не в его пользу. Словом, бои в Ливии и Сирии увязаны в один и тот же сценарий «жесткого клинча» интересов России и Турции, причем две страны находятся на волоске от непосредственного боестолкновения. Но самое примечательное, что российские эксперты уже включают в этот сценарий Карабах. Во всяком случае, российский эксперт Вячеслав Михайлов для начала признает, что апрельские бои 2016 года были продолжением российско-турецкого кризиса осени 2015 года (о чем Minval.az писал неоднократно). А затем вполне прозрачно намекает, что, дескать, и теперь, когда, по его версии, Турция «терпит поражение» в Сирии, она может поджечь «фитиль» в Нагорном Карабахе. Как уверен Михайлов, развязка может наступить уже нынешней весной, когда на оккупированных азербайджанских землях (сам эксперт предпочитает излюбленные армянскими агрессорами и их покровителями термины вроде «Нагорно-Карабахская республика») состоится балаган под названием «выборы президента», и Михайлов на полном серьезе уверяет: «Помешать «оккупационному режиму», как называют в азербайджанской столице карабахские власти, провести свою избирательную кампанию и демократической процедурой вновь утвердить реалии «на земле» в Карабахе, является заманчивой для Баку идеей». И эти его пространные рассуждения уже подхватывают и другие российские сайты в весьма характерной редакции: дескать, «эксперт предупреждает о том, что Турция, потерпев поражение на севере Сирии, может в качестве аргумента в военно-политическом торге с Россией разжечь войну в Закавказье, где Армения и Азербайджан уже длительное время сконцентрированы на откровенной подготовке к новым масштабным боевым действиям». Но вот в чем дело. Задуманный в оккупированном Карабахе выборный фарс вряд ли способен «утвердить на «земле»» какие-либо реалии, кроме распределения власти в самом оккупированном Карабахе. И уж точно не подтолкнет Азербайджан к немедленному военному вмешательству. Правда, там на фоне натянувшихся отношений Пашиняна с местной верхушкой не исключен силовой сценарий, и в таком случае Азербайджан получит серьезный повод вмешаться, но это уже другая история. Тем более странно звучат рассуждения этого и многих других экспертов о «поражении» России в Сирии. Да, асадовским силам удалось немного продвинуться до того, как в конфликт вмешалась Турция, но теперь, когда Анкара многократно нарастила близ Идлиба свой военный «кулак», ситуация меняется, причем не только для сирийского диктатора, но и для его московских защитников. Здесь, пожалуй, нужна ретроспектива. В феврале 2016 года, когда самолетный кризис уже полыхал вовсю, а апрельские бои еще не вспыхнули, у российских военных экспертов оказалось достаточно времени, чтобы проанализировать общий расклад сил. Во всяком случае, Павел Фельгенгауэр еще тогда отмечал: «Мы вошли в Сирию, не понимая, что мы входим в конфронтацию с Турцией. Очевидно, Путин был уверен, что с турками договорено и как-то мы все там поделим с Эрдоганом. Это была очень существенная ошибка, мы собирались воевать там с какими-то пастухами, на "Тойотах" пулеметы, а вовсе не с первоклассной военной державой. В этом сейчас главная проблема». Оставим в стороне гадание, договаривался ли Путин с Эрдоганом или решил, что Турция просто не посмеет пойти наперекор России. Важно другое: расклад сил оказался совсем не тем, к чему готовились и что планировали. Тот же Фельгенгауэр предупреждал: турецкий флот и авиация современнее российских, а в Сирии российские базы находятся в пределах досягаемости турецких РСЗО. Теперь, когда Турция нарастила свой военный кулак в Идлибе, обстановка еще больше сместилась не в пользу России. В результате война затягивается, она требует все больше ресурсов, пути снабжения войск растянуты и еще проходят по большей части через Босфор (а значит, Турция может их легко перерезать)…В результате Россия оказывается перед малоприятным выбором: или «сдать» Асада, или все глубже увязать в затяжной войне, требующей все больше ресурсов, и «сдать» Асада уже после того, как Сирия станет для России «вторым Афганистаном». Похожим образом развиваются события и в Ливии, где Москва тоже собиралась руками «вагнеровцев» воевать «с пастухами на «тойотах»» и где теперь эти «вагнеровцы» сталкиваются с регулярными турецкими войсками. А тогда уже рассуждения Михайлова получают другое прочтение. Судя по всему, сей эксперт не прогнозирует возможные попытки турецкого реванша, а как раз наоборот, готовит общественное мнение уже к попыткам России «взять реванш» на Южном Кавказе за все «тумаки», полученные в Сирии и Ливии, действуя при этом руками своего «форпоста». Как, кстати, это и происходило в апреле 2016 года. Но тот же апрель 2016 года продемонстрировал: Азербайджан оказался совсем не подходящим полем для такого «реванша». Поражение, причем тяжелейшее, понесла как раз Армения — любимый «форпост» Кремля. Теперь, конечно, российские эксперты могут по старой памяти превозносить боеспособность армянской армии, но вот проверять эти умопостроения «методом тыка» слишком опасно. Особенно на фоне публикации международных рейтингов. И да, тогда в дело не вмешалась всей своей мощью Турция. А в этом случае, как еще четыре года назад предупреждал Фельгенгауэр, «конечно, Турция в Крыму не высадится и в Сочи тоже, но если захочет, может занять Армению». Так что «форпосту» лучше крепко подумать, чем соглашаться на соучастие в такого рода играх Кремля. Правда, вряд ли у «форпоста» вообще будут что-то спрашивать. А когда станет «горячо», спасать в первую очередь тоже будут Сочи, а не Гюмри. Нурани, политический обозреватель

Идлиб провел красную черту: Эрдоган и Путин расходятся по сторонам

Ситуация вокруг сирийского Идлиба не только не проявляет признаков стабилизации, но и грозит спровоцировать международный конфликт более ожесточенного пошиба, нежели все предыдущие. То, что президент Турции Реджеп Эрдоган вынес приговор договоренностям с Москвой, достигнутым в Сочи, означает, что отныне главные фигуранты сирийского урегулирования расходятся по сторонам, и каждый из них будет поступать по своему разумению. Они будут заземлены на нейтрализацию позиции друг друга, чтобы выжать максимум из региональной драмы. Еще не так давно, пока мировые лидеры дистанционно выясняли отношения друг с другом на знойном театре действий, аналитические центры сходились во мнении, что исход жесткого противостояния должен возыметь серьезный эффект на мировой геополитический баланс. Получается, что все, кто предсказал скорый финал сирийской партии, не только ошиблись в прогнозах, но ударялись в неверную реконгнасцировку геополитической обстановки. Похоже, все только начинается, потому Вашингтон уже на протяжении последних дней вторично выразил полную поддержку Анкаре в противостоянии с Москвой и с ее союзниками. Помимо того, что США не сдали партнера по НАТО и региону, они же уверили его в наличии больших возможностей для наращивания более широкого присутствия Турции в Сирии и регионе. Не случайно о необходимости политического уничтожения Башара Асада громогласно высказался лидер турецких националистов Девлет Бахчали, заметив, что нельзя будет жалеть сил и средств, чтобы добиться давно поставленной цели. А цель эта, к слову, была изложена коллективным Западом еще десять лет назад. Вашингтон со своей командой понимал, что для переформатирования положения на Ближнем Востоке необходимо положить конец присутствию в Сирии России и Ирана. Ясное дело, почему понадобилось участие во внешнеполитической партии лидера одной из партий Турции. Старый прием, когда формирование сообразного общественного мнения в условиях военной обстановки становится стратегически важной задачей. В условиях конфронтации с внешним оппонентом внутренний консолидационный вектор становится незаменимым ресурсом. Если президент Эрдоган пригрозил сбивать все иностранные самолеты в небе над Идлибом, становится понятно, кому адресованы его предупреждения, и как должны позиционировать внутренние силы. Итак, Анкара наметила курс, согласно которого Дамаск, Москва и Тегеран отныне объявлены вне закона в одной отдельно взятой провинции Сирии, к которой не ровно дышат не столько региональные субъекты, сколько крупные игроки. Не зря американский госсекретарь Помпео, озвучивая позицию свой страны по части сирийского узла, презентовал новое понятие под названием «народ Идлиба». Это означает, что США намерены возродить платформу сопротивления недружественным силам. Она будет усилена, прежде всего, турецким военно-политическим контентом, а также проксисилами, которые разбрелись кто куда после поражения «Исламского государства» в первой фазе сирийской войны. Сегодня есть основания говорить о начале второй фазы, которая окажется более ожесточенной и адресной. Если еще три года назад многие акторы вели разведку и боевые действия без открытых забрал, то теперь все будет проистекать в очном порядке без использования отвлекающих средств и маневров. Впервые Дамаск и Анкара перешли к прямому вооруженному противостоянию. Еще в советские годы страны-соседи несколько раз были у порога войны, но Москва и Вашингтон их одергивали. Теперь же в условиях более суровых геополитических реалий стороны полны решимости поставить жирную точку в историческом споре. Но в нем имеется одна особенность. Если Анкара настроена решить, наконец, свой территориальный спор с усилением своего присутствия в расположении южного соседа, создать, наконец, буферную зону безопасности, то США желают добиться преимущества в регионе исключительно для себя. Это далеко идущий план, который призван убрать серьезные препятствия на пути движения Америки на Восток. Потому Вашингтон будет только аплодировать решительности Эрдогана, обещая ему всяческую помощь. Белый дом настроен решительно в одном – достать каштаны из пламени турецкими руками. Америка всегда проявляла крайнее раздражение самим фактом существования Астанинского процесса, в котором видела только зло. Теперь же, когда этот процесс с треском провалился, США спокойно переводят дух и аккуратно выстраивают новую парадигму переустройства в регионе, где не так давно ощутили себя в роли слабого звена. Вашингтон видит в активности Турции возможность реванша в перетягивании каната с вечными соперниками. То, что сирийские войска впервые за последние годы взяли под контроль стратегическую трассу  Дамаск-Алеппо, стало своеобразным сигналом для действия против антибашаровских сил. Они, как видится, более не имеют права полагаться на счастливый поворот судьбы и должны координировать действия для решающего удара по власти Асада. Первые жертвы с турецкой и сирийской сторон стали предтечей критического разворота. Огонь из крупнокалиберных орудий с использованием бронетехники говорит в пользу неотвратимости жесткой эскалации. Так, снижается шанс на использование дипломатических средств. Возможно, у сторон остается последний шанс, чтобы воспользоваться преимуществами некогда созданных зон де-эскалации во избежание самого нежелательного. Тофик Аббасов, аналитик

Российская истерия и «армянская карта»

С чьей помощью РФ собирается «отвечать» Турции? Крах дипломатических планов может выглядеть по-разному. Чаще всего судить о том, «по восходящей» или «по нисходящей» развиваются события, можно только по нюансам или «утечкам из информированных источников». Но бывает, что все делается открыто и официально — примерно так, как сегодня это происходит между Россией и Турцией — с жесткими официальными заявлениями Анкары, где прямо констатируют, что прежние договоренности с Россией по Идлибу мертвы, и ответной истерией в РосСМИ. Турция продолжает усиливать свой «военный кулак» близ Идлиба, куда теперь перебрасываются РСЗО. Анкара запросила поддержку НАТО и ведет активные переговоры с США о координации действий против Асада. Госсекретарь США Майк Помпео анонсировал «совместный ответ» Анкары и Вашингтона, командировав в Турцию спецпредставителя США по Сирии посла Джеймса Джеффри. А он, в свою очередь, уже сообщил, что США рассматривают варианты оказания помощи Турции, упомянув поставки оборудования и обмен разведданными. Со своей стороны, российское посольство в Турции, опубликовав инфографику о помощи США курдским отрядам, обратилось к турецкой аудитории «Решать вам». Можно, конечно, посоветовать российским дипломатам опубликовать рядом другую «инфографику» — например, о том, как российские военные, переодевшись в сирийскую форму, стреляют по турецким солдатам. Тем более что в Турции официальные власти, не говоря о разведке, об этом прекрасно осведомлены. Но за российским «маневром последнего момента» в информационном противостоянии отчетливо читается нешуточный невроз. У России рухнула вся многообещающая стратегия на ближневосточном направлении — еще недавно в Москве открыто строили планы, как «оторвать» Турцию от США и НАТО, а теперь вектор меняется на противоположный. Это, так сказать, общий план. А что касается конкретики, то Реджеп Тайип Эрдоган, президент Турции, прямо возлагает ответственность за гибель мирного населения в сирийском Идлибе не только на Сирию, но и на Россию. И обещает сбивать самолеты, которые бомбят мирных жителей. В Москве, чьи ВКС как раз и «работают по целям» в Идлибе, тут же приняли это предупреждение на свой счет. В эфире федеральных каналов немедленно началась антитурецкая истерия и замелькали штатные тюркофобы вроде Сатановского. И, конечно же, напомнил о себе Геворг Мирзаян. «Если Турция собьет над территорией Сирии российский самолет, который якобы может представлять угрозу для турецких сил, то события 2015 года покажутся ей легкой поркой, – пригрозил он в одном из своих интервью. — В этот раз будет системное избиение по всем фронтам. Мы бы этого не хотели, ведь мы с Турцией важные партнеры, у нас есть общие интересы. Но если турецкий лидер не выполняет взятые на себя обязательства, то Москва будет действовать в одностороннем порядке». Намеренно оставим в стороне подробный рассказ, что на самом деле не выполняет своих обязательств как раз Москва. Вопрос в другом: как понимать угрожающий пассаж Мирзаяна? Он, как и положено политологу, просто излагает собственный прогноз? Или его устами«озвучиваются» некие планы Кремля? И если да, то о каких именно «фронтах» говорил господин Мирзаян? Речь идет только о Сирии и Ливии? Или… А теперь внимательно и серьезно. Судя по многим косвенным признакам, «армянский фактор» окажется для Москвы далеко не на последнем месте по востребованности в своей «антитурецкой игре». И дело не только в национальности Геворга Мирзаяна, который «озвучил» угрозы устроить Эрдогану «избиение по всем фронтам». В те же дни, когда в РФ вспыхнула очередная антитурецкая истерия, сирийский парламент спешно признал «геноцид армян 1915 года». Вряд ли, конечно, это признание со стороны кровавого режима Башара Асада добавит «убедительности» армянским мифам. Важно другое : это решение слишком уж похоже не просто на попытку «уязвить» Турцию, но и на явную «отсылку» к грядущему использованию Москвой против Анкары именно армянского фактора. А вот тут уже изрядную пищу для размышлений дают события 2015 года, о которых так неосторожно упомянул Геворг Мирзаян. Тогда, напомним, «похолодание» в турецко-российских отношениях началось не со сбитого над турецкой территорией российского самолета, а с визита Владимира Путина 24 апреля 2015 года в Иреван, на мероприятия в честь столетней годовщины «геноцида армян», что вызвало в Турции понятную реакцию. Отправка в Сирию своих ВКС, залеты российских бомбардировщиков в турецкое воздушное пространство, «информационная война» вообще и обвинения, будто бы через Джейханский терминал транспортируется «контрабандная нефть ИГИЛ» — все это было уже потом. Тогда же, кстати говоря, «геноцид армян» неожиданно признал немецкий бундестаг. Наконец, вспышку боев в Карабахе весной 2016 года многие эксперты расценили именно как попытку Москвы ударить по интересам Турции там, где это будет весьма болезненным для Анкары, но вот рассчитывать на поддержку НАТО не придется — в Азербайджане, да еще руками своего «форпоста» в лице Армении. План представлялся простым и надежным: Армения переходит в наступление, если получится, то захватывает Евлах и Мингечевир, попутно «перерезая» невыгодные железные дороги и трубопроводы. Если не получится, то провоцирует новые потоки беженцев и политическую нестабильность в Баку, после чего Азербайджану еще долго будет не до нефтегазовых и инфраструктурных суперпроектов. А теперь еще до того, как рухнули российско-турецкие договоренности сначала в Ливии, а затем в Сирии, Москва начала накачивать оружием свою базу в Гюмри, то есть на территории Армении. Российские дипломаты вновь выступают с провокационными заявлениями по карабахской тематике. А Армения ждет очередных «оружейных подарков» от Москвы. Только вот, если уж речь зашла о событиях 2015 года, надо бы держать в голове еще одно обстоятельство. Россия тогда, конечно, «круто замахнулась» на Турцию, но вот никакого «избиения по всем фронтам», а тем более уступок со стороны Анкары не последовало. Более того, Россия сама очень скоро была вынуждена «секвестировать» свои наложенные на Турцию санкции, которые, как выяснилось, куда больнее били по Москве, чем по Анкаре, «включать задний ход» и после заявления Турции, где не было никаких извинений, делать вид, что извинения все-таки были. И тем более невеселыми оказались результаты апрельских боев для Иревана. Где вдруг столкнулись на поле боя совсем не с той армией, которую ожидали увидеть, и вместо легкой прогулки с попутным грабежом крестьянских домов вынуждены были банально уносить ноги под огнем ударных БПЛА Harop. И если теперь Армении вновь отводится роль послушного «антитурецкого инструмента» в руках Москвы, то ереванским стратегам лучше помнить не только о высоте Лелетепе, которую Россия, вопреки слезным мольбам и надеждам, так и не стала «отвоевывать» для своего форпоста. Им лучше держать в голове, что трагические события 1915 года, которые теперь «дамасский мясник» Башар Асад признал «геноцидом», начались с того, что Россия решила, пардон, «подгадить» Османской Империи, использовав в качестве инструмента армян. Но в решающий момент, когда надо было спасать собственные интересы, ими просто пожертвовала. А история имеет пренеприятную особенность напоминать о своих невыученных уроках. Нурани, политический обозреватель