Ermənilərin Cənubi Qafqazda məskunlaşması: Reallıqlar və xülyalar

Image result for Ermənilərin Cənubi Qafqazda məskunlaşması

Hər bir fərdin özünəməxsus səciyyəvi xüsusiyyətləri olduğu kimi, hər bir etnosun da özəl keyfiyyətləri vardır. Etnopsixoloqların dərin araşdırmalarına görə hər bir xalqın, millətin xarakteri onun tarixi keçmişi ilə sıx bağlı olub onun formalaşmasında mühüm rol oynayır. Təbii ki, bu məqalədə ayrı-ayrı xalqların yox, məhz yəhudi əsilli tarixçi Tatsitin təbirincə desək bəşəriyyət üçün “xərçəng xəstəliyi”olan ermənilərin Yaxın və Orta Şərqə, o, cümlədən Qafqaza gəlişi və burada onların havadarlarının köməyi ilə məskunlaşmasını tarixi faktlar, mənbələr, ayrı-ayrı müəlliflərin əsərləri vasitəsi ilə izləyib tarixi reallıqları və erməni “alimlərinin”, kilsə xadimlərinin uydurmalarını, xülyalarını araşdırmağı qarşıya məqsəd qoyulub.

Erməni tədqiqatçıları heç bir reallıqlara əsaslanmayaraq, ermənilərin tarixən Qafqaz köklü, ilahi tərəfindən seçmə xalq olduğunu, dərin, zəngin sivilizasiyaya, böyük imperiyaya sahib olduqlarını çəkinmədən qeyd edirlər. Lakin tarixi, antropoloji nöqteyi-nəzərdən yanaşdıqda məlum olur ki, ermənilər “Qafqazion” tipli yox, “Balkan” tipli xalqdır. Əlbətdə bu barədə çox yazmaq olar, lakin bizi düşündürən bu “erməni virusu” nun Qafqaza necə düşməsidir.

Rusiya Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü K.Patkanyan yazırdı: Ermənilər heç bir zaman vətən və dövlət sahibi olmayıblar. Onlar tarixən romalılara, parfiyalılara, sasanilərə, ərəblərə, səlcuqlara, monqol-türklərə, səfəvilərə, osmanlılara və nəhayət ruslara xidmət edən xalq olmuş və yeri gəldikcə öz mənafeləri üçün ustalıqla onlardan istifadə edə bilmişlər”.

İndi biz ermənilərin Qafqaza tarixi gəlişini təkzib olunmaz faktlar əsasında izləyək. Siseron tərəfindən “tarixin atası” adlandırılan Herodot “Tarix” əsərində qədim Balkan tayfalarından biri olan friqlərin(briqlərin) adını çəkir. “Güman edilir ki, qədim haylar friqlərdən bir qol kimi ayrılaraq (daha doğrusu qovularaq) Mesopotamiyaya üz tuturlar ( əsasən Fərat çayının Şərq sahillərinə)”. Bu fikri erkən orta əsr erməni mənbələrində də gedir. Belə ki, erməni tarixçisi Movses Xorenli yazır ki, qədim, ermənilər öz yurd yerlərini Fəratın Şərqində axtarsınlar.[ И. М. Гусейнова. История народов Кавказа. Баку. 2018, 1248c, s. 131]

E.ə. 65-ci ildə Artaşetlər Ərməniyyəsi Roma ilə Parfiya arasında erməni çarlığı 2 hissəyə bölündü. Artaşetlər Ərməniyyəsinin çox hissəsi Parfiyanın, az hissəsi isə Roma imperiyasının tabeliyində qaldı. Erməni alimlərinin heç bir elmi əsası olmayan “Böyük Ermənistan” (Parfiya hissəsi) xəstəliyi məhz həmin tarixi hadisə ilə bağlıdır. 387-ci il müqaviləsi ilə Artaşetlər Ərməniyyəsinə son qoyulur.

Bununla dövlətçiliklərini tamamilə itirən ermənilər nəhayət ərəb işğallarından sonra Cənubi Qafqazda dini baxımdan xeyli fəallaşaraq ərəb xəlifələrinə, sərkərdələrinə xidmət etmiş erməni-qriqorian kilsəsi bu dövrdə Azərbaycanın maddi-mədəni irsi – Alban Həvari kilsəsinin zəifləməsinə çalışmışdı. Ərəb xilafətinə, monqollara hərtərəfli xidmət edən ermənilər bu dövlətlərin süqutundan sonra xeyli zəifləyir və Azərbaycan Qaraqoyunlu dövlətinin hökmdarı Cahanşahın dövründə erməni-qriqorian kilsəsinin iqamətgahı 1441-ci ildə Kilikiyanın Sis şəhərindən İrəvan şəhərindən uzaq olmayan indiki Eçmiədzin (Üçmiədzin) ətrafında yerləşərək keçmiş alban monastrına köçür və bu dövrdən başlayaraq, Azərbaycanın xristian abidələri ermənilər tərəfindən məqsədyönlü şəkildə saxtalaşdırılır və erməniləşdilir [И. М. Гусейнова. История народов Кавказа. Баку. 2018, 1248c, s.164-165].

Tarixi mənbələr göstərir ki, ümumiyyətlə, XV əsrin əvvəllərinə qədər Cənubi Qafqazda nə erməni kilsəsi olmuş, nə də ki, onlar bir toplum olaraq, burada məskunlaşmışlar. Akademik R.Mehdiyev, erməni tədqiqatçısı Suninin araşdırmalarına istinad edərək yazır: “XV əsrin ortalarına qədər ermənilər Cənubi Qafqazda yaşamayıblar”. Avstriya tədqiqatçısı Erix Faygılın fikrinə görə isə “Ermənistan coğrafi bölgənin adıdır, xalqın yox. Ermənilərin özünü “hay” adlandırmaları da göstərir ki, Ermənistan hayların tarixi vətəni olmayıb. [Erix Faygel.Terror haqqında həqiqət: Erməni terrorizmi-mənbə və səbəblər. Bakı 2000 s.13 ]

Erməni-qriqorian kilsəsi orta əsrlərdə özünə yeni havadarlar axtarmaq üçün Avropaya üz tutsa da, Avropa dövlətlərindən heç bir kömək ala bilməyəcəyini anladıqdan sonra Rusiya imperiyasına sığınmağa məcbur olmuş və öz məkrli məqsədlərinə çatmaq üçün hiylə və saxtakarlığı əsas vasitə kimi istifadə edərək, XX əsrin əvvəllərindən etribarən ermənilərin separatçılıq, millətçilik hərəkatı Qafqazda dağıdıcı amilə çevrilib. Bu yerdə İqor Peçenevin sözlərini xatırlatmaq yerinə düşər: “Rusiya imperiyası bu regionda gedən tarixi siyasi proseslərə müdaxilə edən gündən erməni kartından siyasi amil kimi istifadə edib və əvəzində onlara da pay düşüb”. Rusların verdiyi bu pay heç də az olmayib. Ermənilər tarix boyu həsrətini çəkdikləri arzularına çatıb, Azərbaycan torpaqlarında “Ermənistan” adlı bir dövlət yaradıb [“Azərbaycan” jurnalı. 2002 № 9, s. 158] .

Fransız tədqiqatçısı Jorj de Malevil tarixdə erməni dövlətinin olmadığı haqqında deyir: “1918-ci ildə İngiltərənin iradəsinə uyğun olaraq, çar imperiyasının xarabalıqlarında yaranmış və muxtar qurum kimi çox da uzun müddət yaşamayan erməni dövləti tarixdə qeydə alınmış yeganə müstəqil erməni dövləti idi”. Eçmiədzin sinodunun prokuroru olmuş A.Frenkel isə XX əsrin əvvəllərində yazırdı ki, “erməni xalqının tarixi taleyi onun müstəqil dövlət qurmağa, dövlət orqanizmi yaratmağa qadir olmadığını təkzibedilməz dəqiqliklə sübuta yetirmişdir”.

Ermənilər və Ermənistan haqqında dolğun düzgün bilgilərə yiyələnmək üçün rus müəlliflərindən V.Y. Veliçkonun, N.N.Şavrovun, A.S.Qriboyedovun, M.Lermontovun, V.T.Mayevskinin, A.S.Puşkinin, gürcü alimi İ.O.Çavçavadzenin və digər müəlliflərin də əsərlərinə baxmaq kifayət edər [İslam Sadıq. Elmdə erməni virusu. Bakı 2009, s.25] .

I Pyotr dövründə gerçəkləşməyən “erməni məsələsi”onun xələflərinin dövründə Rusiyanın siyasi gündəmində qaldı. Gülüstan (12 oktyabr 1813), Türkmənçay (10 fevral 1828) və Ədirnə (2 sentyabr 1829) sülh müqavilələrində Rusiyanın onları himayə etməsinə aid maddələr öz əksini tapıb. İran və Osmanlı imperiyasından köçürülən ermənilərin xüsusi çəkisi İrəvan, Naxçıvan, Qarabağ, Şirvan və digər əyalətlərdə xeyli artdı.

Rus tarixçisi N.N. Şavrov bu barədə daha müfəssəl məlumat verir. “1826-1828-ci illər müharibəsi qurtaran kimi 1828-1830-cu ilə qədər olan iki il ərzində Qafqaza 40.000 İran və 84.000 Türkiyə ermənisi köçürüb, onları demək olar ki, ermənilər yaşamayan Yelizavetpol və İrəvan quberniyalarında, Tiflis, Borçalı, Axalsıxi və Axalkalaki qəzalarında yerləşdirdik. Onlara 200.000 desyatin dövlət torpağı və müsəlmanlardan alınmış 2 milyon manatlıqdan çox torpaq verilmişdir. Yelizavetpol quberniyasının dağlıq hissəsində və Göyçə gölünün sahilində gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. Mütləq nəzərə almaq lazımdır ki, 124 min erməni rəsmi və çoxu da qeyri rəsmi köçürülmüşdür ki, onların da ümumi sayı 200.000 nəfərdən çoxdur”. Bu axın uzun müddət davam etmiş, hətta Suriyadan, Livandan və digər ərəb ölkələrindən gələnlərin hesabına İrəvanda və ona yaxın ərazilərdə ermənilərin sayı xeyli artmışdır.

Tarixi faktlar sübut edir ki, ermənilərin 1918-ci ilə qədər Qafqaz bölgəsində heç bir dövlət qurumu olmamışdır. Qafqazda erməni, dövləti yaradılana qədər erməni xalqını kilsə idarə etmişdir. Sözügedən fikirləri rus tarixçisi İqor Peçenev də təsdiq edir: “Bu xalq əsrlər boyu vətənsizlik dərdi çəkib. Bu çox acı nəticəyə-elmdə “erməni xəstəliyi” adlandırılan sindromun meydana çıxmasına səbəb olub. Güya nə zamansa dövlətlərinin, dövlətçilik ənənələrinin olduğunu deyəndə də yalan danışırlar. Uydurduqları tarixi özlərindən başqa təsdiq edən yoxdur”.

Erməni tarixini uyduranlara və onların havadarlarına ən tutarlı cavabı inqilabaqədərki rus apologeti V.Y.Veliçko vermişdir: “Əgər erməni tarixinin üz qabığı üçün “uydurma” sözündən başqa onun məzmunu daha dolğun ifadə edən söz axtarsaydıq “xəyanət” sözünün üstündə dayanmalı olardıq” [V.Y.Veliçko. Qafqaz. Rus məsələsi və tayfalarası münasibətlər. Moskva 1904 s.68-69].

Erməni tarixi araşdırılanda onların müntəzəm şəkildə ətrafında olan güclü dövlətlərdən asılı olduqları, ancaq rus tədqiqatçısı V.Y.Veliçkonun yazdığı kimi sistematik şəkildə daim onlara “xəyanət etdikləri aşkara çıxır. Rus müəllif Orest Yevetsi isə qeyd edir ki, “Hiyləğər və bəzən də “oyunbaz” olmaq hamının bildiyi kimi ermənilərə məxsus bir xüsusiyyətdir”.

Ermənilərin hiyləgərliyi, qeyri-səmimiliyi, xəyanəti rusların bir atalar sözündə də öz əksini tapmışdır. “İki müsəvi bir erməniyə, iki erməni bir ruma, iki rum da şeytana bərabərdir ” ifadəsi ermənilərin hiyləgərliyini xüsusi olaraq vurğulamışdır. Ermənilərin hiyləgərliyi ilə əlaqədar alman səyyahı Alfred Kyorte, Rumlunun iki müsəvini (yəhudini) aldatdığını, erməninin isə iki rumlunu aldatdığı” atalar sözünün hər yerdə təsdiqini tapdığını qeyd etmişdir. Kyorte qələmə aldığı əsərində ermənilərin hiyləgərliyini qeyd edərək, “Sizi Anadolunun hər hansı bir yerində aldadıblarsa, demək Siz ermənilərlə iş görmüsünüz” demişdir. Əksinə türklərin düzgünlüyünü göstərərək yazmışdır: “Mən bir türk ilə iş gördüyüm zaman, yazılı bir sənəd imzalamağa ehtiyac hiss etmirəm. Çünki onun sözü kifayətdir”. Eyni zamanda “Rum və ya hər hansı bir levantla yazılı sözləşmə hazırlayıram. Çünki onlarla yazılı sənəd imzalamaq, həm vacib, həm də faydalıdır. Erməni ilə isə yazılı da olsa heç bir iş görmürəm, çünki onların yalançılığından və intriqalarından yazılı şərtlərlə də qoruna bilmərsiniz” şəklində düşüncələrini qeyd etmişdir. Oxşar ifadələr Fransız yazıçısı A.Dyuma tərəfindən yazılmışdır. O, 1858-ci ildə Qafqaz səyahətindən sonra qələmə aldığı “Qafqaz səfəri” adlı əsərin birinci hissəsində bölgədə yaşayan xalqlarla əlaqədar müşahidələrini bu şəkildə dilə gətirmişdir: “Qafqazda yaşayan hər xalqın özünə məxsus xüsusiyyətləri vardır”. “Fars (tat) ipək ticarəti edər, ləzgi xalça satar, tatar silah satar, erməninin bir xüsusiyyəti yoxdur, satılan hər şeyi satar hətta satılmayanı da. Ümumən ermənilər yaxşı təəssürat buraxmamışlar”.

XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Osmanlı imperiyasının ayrı-ayrı vilayətlərində konsul işləmiş rus generalı V.T.Mayevski də, V.Şhtreker adlı alman tədqiqatçısı da ermənilərin hiyləgərliyini və yalançılığını, xəyanətini xüsusi vurğulamışlar. [Seyid Sertçelik. “Rus və Erməni Problemi. Meydana çıxma prosesi 1678-1914”. Ankara, 2017, 398 s., s.49-50]

San-Stefano (19 fevral 1878) və Berlin konfranslarında (13 iyun 1878) “Erməni dövlətini” yarada bilməyən erməni millətçiləri erməni dövlətinin yaradılmasının təkcə Rusiya ilə bağlı olacağı qərarını verirlər. Birinci dünya müharibəsi ərəfəsində Almaniyanın Osmanlı Türkiyəsindəki səfiri olmuş H.Morqentau öz xatirələrində Avropanın siyasi oyunlarına “erməni kartının” ortaya necə atılmasını sənədlərlə göstərmişdi. Digər alman siyasətçisi P.Rorbax müharibədən əvvəl ermənilərin təhlükə törədəcəyini əvvəlcədən bildirmişdi. Bu proqnozlar müharibə başlayanda özünü doğrultdu və ermənilərin türklərə qarşı xəyanəti Osmanlı dövlətini Rorbaxın planını həyata keçirməyə vadar etdi. [Nazim Qəhrəmanov. I Dünya müharibəsində Qafqaz cəbhəsində erməni amili. Bakı. 2011. s.12]. Belə ki, 1915-ci il fevralın 25-də Osmanlı rəhbərliyi tərəfindən erməni komitəçilərinin nəzarət altına alınması, erməni əsgərlərinin döyüşən hərbi hissələrdən xaric edilməsi, hərbi məhkəmələrin qiyam və quldurluq işlərinə baxacağı barəsində əmr göndərilmişdir.

Görülmüş tədbirlər nəticəsində yüzlərlə erməni qiyamçı həbs edilmiş, minlərlə silah, partlayıcı maddə, təbliğat vasitələri, təlimatlar müsadirə edilmişdir. Xəbərdarlıq yazıları erməni komitələrinin liderlərinə göndərilmiş və göstərilmişdir ki, bu hallar davam etdiyi təqdirdə xoş olmayan tədbirlər görüləcəkdir. Lakin bu cür xəbərdarlıqların verilməsinə baxmayaraq, komitələr və patriarxlıq, dinc əhali arasında qırğınlarının törədilməsini davam etdirmişdilər 1915-ci il. 24 aprel tarixində komitələrin və cəmiyyətlərin bağlanması, onların sənədlərinin, müsadirə edilməsi və rəhbərlərinin həbs edilməsi ilə əlaqədar “Təhcir” (köçmə) fərmanı imzalanmışdır”. Bəzi tarixçilər bu kəlməni “Deportasiya” mənasında işlədirlər. Təhcir fərmanı ilə yerini dəyişən şəxs köçdüyü yeni ərazidə sərbəst yaşaya bilər. Tarixi faktlar sübut edir ki, hal-hazırda ermənilərin iddia etdikləri kimi, təhcir, soyqırımı siyasəti deyil, xüsusi qanunun, əmr və göstərişlərin verilməsi, ermənilərin təhlükəsizliyini, səhhətini, əmlaklarını qorunmasını təsdiqləyən sənəddir. Ermənilərin köçürülməsi zamanı köçürülənlərin təhlükəsizliyi təmin edildi, məskunlaşma üçün kreditlər verildi. Livanda, Urfada, Şamda yetim evləri açıldı, yetim erməni uşaqları təhsillərini davam etdirmək üçün məktəblərə göndərildi, sağlamlıqları daim nəzarət altında saxlanıldı. 1915-ci ilin mayından başlayan köçürmə 1916-cı il 15 mart tarixində başa çatmışdır. 845 min köçürülmüş erməninin 345 mini Qafqazda yerləşdirilmişdi. [Nazim Qəhrəmanov. I Dünya müharibəsində Qafqaz cəbhəsində erməni amili. Bakı. 2011 s.19-20]

1917-ci il fevral burjua inqilabından sonra Rusiyada hakimiyyətə gələn müvəqqəti hökümət də erməni millətçi hərəkatını dəstəklədi. 1917-ci il mayın 9-da “Türkiyə Ermənistanı haqqında qərarlar” adlı sənəd ermənilərin lehinə qəbul edilmiş oldu və Rusiya protektoratı altında “Türkiyə Ermənistanı” adlı dövlətin yaradılmasına yönəldildi.Tiflisdə keçirilən erməni konfransında Qafqazı və Şərqi Anadolunu əhatə edəcək “Böyük Ermənistan” yaratmaq planı qəbul edildi.

1917-ci il oktyabr çevrilişindən sonra hakimiyyətə gələn bolşeviklər, ermənilərə münasibətində müvəqqəti hökümətin siyasətini davam etdirdilər. Bolşeviklər çar ordusu tərəfindən işğal edilmiş Şərqi Anadolunu ermənilərə təhvil verərək oradan çıxdılar. 1917-ci il dekabrın 29-da Rusiya XKS-nin Osmanlı imperiyasında yaradılacaq Erməni dövləti haqqında 13 saylı dekreti imzaladı. Qafqaz işləri üzrə müvəqqəti Fövqəladə Komissar Stepan Şaumyanın hərtərəfli köməkliyi ilə müvəqqəti imzalanmış müqaviləyə əsasən ermənilərin yapılmış dövlətinin ərazisi 9 min km2 , əhalisi 326 min nəfər təşkil edirdi. Bu qurumun ərazisi Basarkeçər, Erivan quberniyasının 3/5 hissəsi, Eçmiədzinin ¼ hissəsini əhatə etməklə, əhalisi 230 min erməni, 80 000 azərbaycanlı (türk) 5 min yezidi kürdü və 11 min xalqlar təşkil edirdi [Seyid Sertçelik. “Rus və Erməni Problemi. Meydana çıxma prosesi 1678-1914”. Ankara, 2017, 20-21]

Vaxtı ilə çarizmin himayəsində olan ermənilər, Ermənistan SSR yarandıqdan sonra Sovet Rusiyasının qanadı altına sığınıb, öz məkrli planlarını işə salaraq Azərbaycanın əzəli tarixi torpaqlarına qarşı, yeni iddialarla çıxış etməyə başladılar. Naxçıvan, Zəngəzur, Şərur-Dərələyəz, Qarabağ yenidən mübahisə obyektinə çevrildi. Zəngəzurun 4 mahalı (Sisyan, Gorus, Qafan, Mehri ) 1920-ci ilin dükabrın 1-də sovet Ermənistanına verildikdən sonra Naxçıvan sovet Azərbaycanından coğrafi cəhətdən ayrı salındı ( təxminən 50 km ). Bu zaman ermənilərin məkrli planında Qarabağın Azərbaycandan qoparılması əsas yerlərdən birini tuturdu.

1921-ci il 4 iyul tarixində RKP(b) Qafqaz Siyasi Bürosu plenumunun iclasında Qarabağ məsələsi müzakirəyə çıxarılmış və iki formada səsə qoyulmuşdur. 1. Qarabağı sovet Azərbaycanının tərkibində saxlamaq; 2. Qarabağın dağlıq hissəsini sovet Emənistanına birləşdirmək. İclas ermənilərin təhriki ilə keçirilmişdi. İclasda iştirak edənlərin kimlikləri bunu aydın göstərir. Stalin, Orconikidze, Maxaradze, Myusnikovyan, Kirov, Nazaretyan, Oraxelaşvili, Fiqatner və təklikdə qalan N.Nərimanov. Nəhayət, səs çoxluğu ilə Qarabağın dağlıq hissəsi sovet Ermənistanına verilir. Lakin N.Nərimanovun israrlı tələblərindən sonra məsələyə yenidən baxılır və Qarabağın dağlıq hissəsi Azərbaycan SSR-nin tərkibində qalır [Azərbaycan SSR-nin tərkibində DQMV-nin təşkili tarixindən. Azərnəşr. Bakı 1989. s.91-92].

Bununla razılaşmayan erməni millətçilərilər başqa bir yola əl atır. Ən azından Azərbaycan SSR-nin tərkibində milli-mədəni muxtariyyətə nail olmaq və onlar buna da nail olurlar. 1923-cü il iyulun 7-də Azərbaycan SSR tərkibində DQMV-ı yaranır. Erməni millətçiləri nəyin bahasına olursa-olsun DQMV-nı Azərbaycan SSR-dən qoparmağa çalışırdılar və beləliklə 1945-ci ilin iyununda EKP MK-nin birinci katibi T.V Arutyunov Stalin qarşısında bu məsələni yenidən qaldırır. Lakin Azərbaycan KP-nın rəhbərliyi bu məsələyə etiraz etdikdən sonra Moskva öz fikirindən əl çəkir. Məhz elə bundan sonra qədim oğuz-türk yurdumuz olan Qərbi Azərbaycandan (indiki Ermənistan Respublikası) soydaşlarımızın deportasiyası başlanır.

23 dekabr 1947-ci il SSRİ Nazirlər Sovetinin 4083 saylı fərmanına əsasən 100 min azərbaycanlının Azərbaycan SSR-nin Kür-Araz ovalığına köçürülməsi qərara alınır. Soydaşlarımızın məcburi köçürülməsindən sonra Ermənistan SSR-də iqtisadiyyatın bir qolu olan kənd təsərrüfatında tənəzzül özünü göstərdiyinə görə onların geri dönməsinə göz yumulur. Amma bütün bunlara baxmayaraq düşmən öz işində idi. Belə ki, soydaşlarımız ermənilərin mənəvi, hüquqi, qeyri-insani təcavüzünə məruz qalır və öz ata-baba yurdlarını tərk etmək məcburiyyətində qalır.

Ötən əsrin 80-ci illərində sovet rəhbərliyinin yürütdüyü yanlış siyasət, SSRİ-nin, dünya sosializm düşərgəsinin dağılması ilə nəticələndi. Bundan istifadə edən erməni millətçiləri həm Azərbaycanda, həm də Gürcüstanda hərbi-siyasi baxımdan fəallaşmış və bu da Qafqazda etnik münaqişələrin alovlanmasına gətirib çıxarmışdır.

Ermənilər bu gün təkcə Azərbaycan üçün deyil, həm də Gürcüstanın baş ağrısına çevrilmişlər. Cənubi Osetiyanın, Abxaziyanın işğalında xüsusi canfəşanlıq göstərmişlər. Onların Cənubi Qafqazda işğalçı məskunlaşma siyasəti bu gün də davam edir. Yaxın-Orta Şərq regionunun faciələrinin baş verməsində xüsusi rolu olan erməni siyasətbazları Suriyadan, İraqdan, Liviyadan və digər ərəb ölkələrindən köçən erməniləri işğal olunmuş Azərbaycan torpaqlarında yerləşdirməkdə davam edirlər. Lakin tarixi ədalətsizliyin də bir sonu var.

Bu fikri Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev haqlı olaraq, öz çıxışlarında dəfələrlə qeyd etmişdir. “Bizim tarixi torpaqlarımız təkcə Dağlıq Qarabağın ərazisi deyil. İrəvan, Göyçə, Zəngəzur bizim tarixi coğrafiyamızdır, tarixi torpaqlarımızdır. Ermənistan vaxtilə bizim o torpaqlarımızda qanunsuz olaraq dövlət qurub, indi də bizim torpağımızda ikinci dövlət qurmaq istəyir. Azərbaycan xalqı heç vaxt buna imkan verməyəcək”.

Bakı Dövlət Universitetinin “Qafqaz xalqları tarixi” kafedrasının müdiri, tarix elmləri doktoru, professor, YAP Siyasi Şurasının üzvü, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi, Türk Dünyası Araşdırmaları Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü, Elm, təhsil və innovasiyaların inkişafında xidmətlərinə görə Beynəlxalq “Sokrat” və Türk Dünyası Araşdırmaları Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının Beynəlxalq Qızıl ulduz mükafatı laureatı

İradə Hüseynova

Tarix

Nəşr edilib: 2019/04/11 20:35

Baxış:269


XƏBƏR LENTİ

2020/07/05 20:26

2020/07/05 17:13

2020/07/05 16:32

2019/04/11 20:35

2020/07/05 14:57

2020/07/05 14:20

2020/07/05 14:13

2020/07/05 13:56

2020/07/05 13:47

2020/07/05 13:41

2020/07/05 13:39

2020/07/05 13:32

2020/07/05 13:26

2020/07/05 13:25

2020/07/05 13:19

2020/07/05 13:05

2020/07/04 22:45

2020/07/04 22:44

2020/07/04 15:20

2020/07/04 15:19

2020/07/04 15:17

2020/07/04 11:38

2020/07/04 11:28

2020/07/04 11:03

2020/07/04 11:01

2020/07/04 10:56

2020/07/04 10:53

2020/07/03 17:26

2020/07/03 17:24

2020/07/03 17:17

2020/07/03 17:12

2020/07/03 17:05

2020/07/03 17:03

2020/07/03 15:11

2020/07/03 15:03

2020/07/03 14:49

2020/07/03 14:46

2020/07/03 14:45

2020/07/03 14:43

2020/07/03 14:41

2020/07/03 14:39

2020/07/03 14:37

2020/07/03 14:35

2020/07/03 14:29

2020/07/03 14:23

2020/07/03 14:16

2020/07/03 14:12

2020/07/03 13:33

2020/07/03 13:05

2020/07/03 13:04

Террористы в роли дипломатов

Дипломатия, как известно, сфера весьма деликатная, профессиональная и требующая допуска к весьма и весьма конфиденциальной информации. В США предусматривается даже уголовное наказание для лиц, которые попытаются вести переговоры от имени правительства Соединенных Штатов, не имея на то официальных полномочий. Но при этом в мире растет популярность «народной дипломатии», а дипломаты, аккредитованные в той или иной стране, регулярно встречаются с местными политиками и гражданскими активистами. Вот и посол Ирана в Армении Аббас Зохури принял на днях делегацию новосозданного «Национально-демократического полюса» в составе Ара Папяна, Гарегина Чукасзяна и Жирайра Сефиляна. Как сообщается, обсудили представляющие обоюдный интерес вопросы региональной политической, экономической, энергетической, железнодорожных и автомобильных коммуникаций и других сфер. Также достигнута договоренность продолжать встречи. А затем Гарегин Чугасзян поделился с журналистами своим видением ситуации: «…Мы выделяем важность роли Ирана, как соседней и дружественной страны стратегического значения. Многие члены нашей инициативы также и ранее имели встречи с бывшими и нынешними послами, представителями посольства Ирана». Более того, по его словам, полюс готовит проекты, касающиеся армяно-иранских отношений, которые в ближайшее время будут опубликованы. «Из них первый относится к железнодорожному сообщению», — добавил Чукасзян. Здесь нелишне поинтересоваться, какие такие «железнодорожные» проекты решили предложить своим иранским собеседникам делегаты новосозданного «полюса». Тем более что один из участников встречи — Ара Папян — еще несколько лет назад, в бытность свою политологом и руководителем центра «Модус Вивенди», сквозь зубы признавал, что построить железную дорогу из Армении в Иран через Зангезур «нереально»: «строительство туннеля длиною более 100 км, строительство мостов более 20 км, и официально объявленные 3,2 млрд., которые в действительности будут удвоены, а строительство займет 7 лет», «это при том, когда строительство железной дороги Ирак - Азербайджан практически завершено», и «если уже будет задействована железная дорога Иран - Азербайджан - Грузия, Армения будет изолирована". А затем добавлял, что единственный для Армении шанс — это «прорвать блокаду» и задействовать железную дорогу через Нахчыван. Словом, очень интересно, что именно обсуждала депутация «полюса» в посольстве Ирана: «нереальный» проект строительства железной дороги через Зангезур или армянские претензии на Нахчыван? А еще интереснее, как на инициативу своих собеседников отреагировали иранские дипломаты. Которые прекрасно понимают, что, несмотря на все иреванские истерики, Карсский договор никто не отменял. А значит, что при первой же попытки Иревана «продвинуть» свои притязания на Нахчыван дальше «красной черты» Армении придется иметь дело не только с отдельной общевойсковой армией, дислоцированной в НАР, а, скорее всего, с коалицией Азербайджана и Турции. И это явно не тот «замес», где бы Иран страстно желал оказаться в центре событий. Но куда вероятнее, что у делегатов все же хватило осмотрительности не обсуждать с иранскими дипломатами своих притязаний на Нахчыван. Показательно другое: встреча с представителями новоиспеченного «полюса» состоялась как раз в то время, когда, судя по многим косвенным признакам, доселе прочные и близкие отношения Армении с Ираном дали трещину. Как уже рассказывал Minval.az, армянские оппозиционные эксперты не на шутку обеспокоены: перед посольством Армении в Иране проходят митинги протеста, посол ИРИ в Азербайджане выступает в поддержку Азербайджана в Карабахе… И вот на этом фоне слишком многое указывает на то, что на Гарегина Чукасзяна и Жирайра Сефиляна возложена в Иреване весьма деликатная миссия. На встрече с агаи Зохури они представляли новоиспеченный «Национально-демократический полюс», но еще недавно входили в руководство партии «Сасна Црер». А эта партия, напомним, создана теми самыми боевиками, которые летом 2016 года захватили в Иреване полицейскую базу и удерживали там заложников. Более того, судя по многим признакам, «Сасна Црер» представляет собой по сути дела «политическую крышу» армянской террористической группировки АСАЛА — в ее верхушке предостаточно персон с «ближневосточным», как у Жирайра Сефиляна, и даже «европейским» террористическим опытом. И вот тут уже нелишне вспомнить, что АСАЛА еще в начале восьмидесятых годов наладила в Ливане весьма активное сотрудничество с проиранскими «коллегами», включая «Исламский джихад» и «Хезболлах». Какую роль здесь сыграл тот факт, что духовный лидер «Хезболлах» шейх Насралла имеет в Бейруте кличку «моджахед из армянского квартала» — отдельная тема, но нет сомнений в другом: этот союз АСАЛА с «Хезболлах» и «Исламским джихадом» заложил фундамент не только того, что в Ливане в одном выборном блоке с «Хезболлах» выступает местная ячейка «Дашнакцутюн», но и во многом сыграл роль «первой ниточки», обусловившей уже межгосударственное сотрудничество Армении и Ирана. И теперь, когда отношения Иревана с Тегераном «дали трещину», Пашинян, похоже, обратился за помощью к террористам из АСАЛА — с тем, чтобы они взяли на себя роль «неофициальных дипломатов». Это, конечно, занятная информация к размышлению и о качестве армянской дипломатии, и о близости госструктур Армении к «сети» террора АСАЛА. Только вот, как предупреждают эксперты, старые связи и личные контакты в дипломатии — это, конечно, хорошо, но при масштабном пересмотре одной из сторон своей политики они вряд ли помогут. Нурани, политический обозреватель

Морская стратегия Азербайджана

Какое место в мировой истории мореплавания уделено Каспийскому морю, вопрос сложный и неоднозначный. Каспий — водоем закрытый, «звезды» мирового судостроения, такие, как «Титаник» или «черные королевы», сюда не заплывали, эпохальных морских сражений здесь тоже не было. Но в чем нет сомнений, так это в том, что, во-первых, именно на берегах Каспия, в Гобустане, найдены самые древние в мире изображения кораблей. А во-вторых, и «в-главных», новые страницы в истории мореплавания на Каспии пишутся как раз сегодня. И именно в Азербайджане. Президент Азербайджана Ильхам Алиев в ходе встречи с президентом Афганистана Мохаммадом Ашрафом Гани и президентом Туркменистана Гурбангулы Бердымухамедовым (посредством видеоконференции), где обсуждался совместный проект транспортного коридора «Лазуритовый путь», в числе прочего, заявил: Азербайджан обладает крупнейшим на Каспийском море флотом, состоящим из 260 судов. Только вот речь не только и не столько о количестве кораблей как таковом. В Азербайджане реализуется многокомпонентная и продуманная «морская стратегия». А вот в каких условиях Азербайджан осуществил свой «морской старт» — вопрос как минимум неоднозначный. Именно в Баку расположена лучшая на Каспии бухта. Еще в 1858 году было основано Акционерное общество «Кавказ и Меркурий», чье имущество и легло в основу нынешнего Каспийского морского пароходства. Уже в 1964 году его корабли по Волго-Донскому и Волго-Балтийскому каналам выходили во всех смыслах в «большое плавание». В Баку еще в советские годы от нынешнего «Дворца ручных игр» и Дениз-молла начиналась цепочка судостроительных и судоремонтных заводов. Но уже в 1994 году в ответ на подписание «Контракта века» Россия закроет Волго-Дон и Волго-Балт для азербайджанских кораблей. А новые суда придется заказывать за рубежом, главным образом в российском Сормово — своей судостроительной базы просто не хватает для решения насущных задач. Порт, паромная переправа — все это представляется важным и перспективным, но завтра. И вот это завтра наступило сегодня. Уже в 2013 году в Баку начал действовать современный судостроительный завод, и сегодня, когда на месте старых судоремонтных заводов — Новый и Сабаильский бульвары, на этом заводе строятся 2 РоПакс парома и 3 нефтяных танкера. Большие планы и на 2021 год. Азербайджанское судостроение уже работает с прибылью. В 2018 году начал действовать новый торговый порт в поселке Алят, там же, откуда стартует магистраль Баку-Тбилиси-Карс. Сегодня его пропускная способность — 15 миллионов тонн грузов и 100 тысяч контейнеров, в планах на ближайшее будущее — 25 миллионов тонн грузов и 1 миллион контейнеров. И это не просто прожекты. Прежде всего, вся «морская» инфраструктура Азербайджана «вписана» в общую «инфраструктурную революцию», которая уже включает в себя модернизацию шоссейных и железных дорог, строительство магистрали Баку-Тбилиси-Карс, новые региональные аэропорты и многое другое. И самое главное, именно морские проекты Азербайджана сделали возможными и «Шелковый путь», и «Лазуритовый путь» и открыть «окно в Европу» для Афганистана и стран Центральной Азии. Неслучайно, что, как напомнил президент Ильхам Алиев, объем грузов, перевезенных по железной дороге Баку-Тбилиси-Карс в первые шесть месяцев 2020 года, в 3,7 раза больше, чем за аналогичный период 2019 года — и это, добавим от себя, нсмотря на пандемию коронавируса, которая «поставила на паузу» мировую экономику. И самое главное, речь не только и не столько о прибылях и деньгах. Морская стратегия Азербайджана коренным образом изменила всю «логистику» региона, соткрыв в самом прямом смысле «окно в Европу» для Афганистана и стран Центральной Азии, и это окно уже не может контролироваться ни Россией, ни Ираном. По сути дела, Баку сегодня определяет «политическую погоду» на Каспии и во всем Прикаспии. На азербайджанские морские проекты приходится слишком сильная геоэкономическая и геополитическая «нагрузка», особенно на фоне явных признаков политической «перезагрузки» в Центральной Азии. А это уже предусматривает принципиально иные гарантии политической безопасности. Особенно с учетом того, что по Каспию идут и военные грузы для западного контингента в Афганистане. А вот это уже серьезно. Тем более что уже в середине нулевых в информационное пространство региона была вброшена показательная идея: дескать, США предлагают Азербайджану создать подразделения "Каспийской стражи" — для охраны нефтепровода Баку - Тбилиси - Джейхан и нефтяной инфраструктуры. Но дальше утечек дело не продвинулось. Более того, подписанные в Актау соглашения не допускают присутствия на Каспии иностранных сил и военных судов. Но те же соглашения гарантируют на Каспии свободу судоходства. А договоренности или соблюдают, или нет. Нурани, политический обозреватель 

Каким будет «карабахское продолжение» ливийского кризиса?

В развитии событий на ливийском поле — новый драматичный виток, итоги которого власти Турции с полным правом могут записать себе в актив. Здесь в пользу Анкары разрешилось неожиданно вспыхнувшее противостояние с Парижем. А последствия этой нечаянной пробы сил могут оказаться весьма масштабам. И отразиться на расстановке сил далеко за рамками ливийской «разборки» как таковой. Расскажем по порядку. Между Анкарой и Парижем на ливийском поле «заискрило» еще 10 июня, хотя известно об этом стало неделей позже. К берегам Ливии приближался гражданский грузовой корабль-ролкер Cirkin, перевозивший оружие для сил правительства национального согласия Ливии — именно его, напомним, поддерживает Анкара. Французское военное судно вознамерилось перехватить ролкер. Тут же свое присутствие обозначил турецкий военный фрегат, который еще и «осветил» французское судно радаром. В Париже квалифицировали происшедшее как «угрозу», «преследование» и т.д., действия ВМС Турции назвали «неприемлемыми» и даже пожаловались в НАТО. Не дожидаясь, пока НАТО вынесет свой вердикт, президент Франции Эмманюэль Макрон принялся старательно повторять штампы российской пропаганды насчет мифических «джихадистов», которых Турция будто бы перебрасывает из Сирии в Ливию, обвинять Анкару в «массированном экспорте джихадистов» и т.д., показывая всеми силами, что в Париже не отступят. А в Турции тем временем озвучили свои аргументы. Министр иностранных дел Турции Мевлют Чавушоглу на совместной пресс-конференции с венгерским коллегой Петером Сийярто в Анкаре напомнил, что Франция негласно поддерживает «незаконные вооружённые формирования Халифы Хафтара»: «Париж на словах отвергает поддержку мятежников, однако по факту французское оружие закупается Объединёнными Арабскими Эмиратами и поставляется в Ливию. Париж не честен в своих действиях», — отметил глава турецкой дипломатии. После чего напомнил главное: «НАТО характеризует присутствие России в Ливии угрозой, тогда как Франция, входящая в состав Североатлантического альянса, играет на руку России на севере Африки. Франция пытается усилить присутствие России в Ливии». Напомнив по сути дела Парижу, что у Франции есть обязательства в рамках НАТО. Дальнейшие события тоже известны. Как сообщил посол Турции во Франции Исмаил Хакки Муса, «похоже, что эксперты НАТО не разделили выводы Франции. У меня была информация вчера, что (военный корабль) Courbet (ВМС Франции) покидает эту миссию НАТО». Здесь можно долго гадать, чего больше в решении французских властей — обиды на НАТО, желания хлопнуть дверью или слишком низких способностей к «командной игре» на государственном уровне. Особенно если эта игра предполагает уважение интересов Турции в ущерб планам самой Франции в Ливии. Тем более существует широчайшее поле для версий и домыслов, чего добивается, вернее, добивалась в Ливии сама Франция, поддерживая Хафтара. Важно другое. Интересы Турции столкнулись с нечестной игрой Франции как раз в то время, когда Анкара активно готовится к решающей схватке за ливийский Сирт. И в том, что эта схватка последует, сомнений мало. Да, Анкара и Москва ведут на ливийском треке активный дипломатический поиск взаимоприемлемого решения, но подписать одной рукой мирные соглашения, а другой подтолкнуть того же Хафтара к новым вооруженным авантюрам, по ходу подкинув ему оружие — «классика жанра» российской политики. Тем более что в Сирт прибывают даже баллистические ракеты. А это значит, что Турция не просто «щелкнула по носу» французов на ливийском поле, укрепила тылы и застраховала себя от «французских сюрпризов». Все куда жестче и масштабнее. Получив такой впечатляющий «отлуп», Парижу придется умерить пыл и в другой сфере — в нашумевших попытках Макрона создать «европейскую армию» в противовес НАТО. Но самое главное, Анкара изменила сам формат противостояния в Ливии, превратив его для НАТО в «командную игру», где по одну сторону линии фронта — Североатлантический альянс, а по другую — Россия. Пока речь идет только о Ливии, но как надолго это «пока» — вопрос по меньшей мере открытый. Тем более что в годы первой «холодной войны» такая вот логика «блокового противостояния» наличествовала практически во всех региональных конфликтах. И вот тут уже вопрос, как нынешние события в Ливии могут отразиться на Карабахе, стоит того, чтобы его озвучить. Вряд ли, конечно, стоило всерьез воспринимать выкладки армянских экспертов, которые не на шутку воодушевились «трениями» между Турцией и Францией в Ливии и строили грандиозные планы, как теперь Париж будет продвигать в пику Турции «армянский вопрос». Другое дело — то самое «блоковое прочтение». Где уже свою роль сыграют и военное сотрудничество Азербайджана и Турции, и та поддержка, которую Азербайджан получил в европейских институтах, и, наконец, фактический статус Армении как послушного форпоста России. И да, при таком «блоковом прочтении» у Иревана шансов выстоять еще меньше, чем у Халифы Хафтара. Нурани, политический обозреватель