“Qurd Cəbrayıl”ın gerçək TARİXÇƏSİ – FOTOLAR

Əslində, Allahın rizası onu “Əlibaxış oğlu”, xaçpərəstlər “Çyornı”, zindan qanunları “Paxan”, yaşadığı həyatsa “Qurd Cəbrayıl” eləmişdi. Bilirdi, qismətdən artıq yemək olmaz, elədiyin hər əməlin cəzası var. Cahil dövründə cinayətkarlığa qurşansa da, ömrünün axırına kimi ədalətli olmağa çalışmışdı. O, Allahına inanan, taleyin qismətinə boyun əyən adamıydı. Amma…

… Tale ona aman verməmişdi. Südəmər vaxtında anasını itirib ögey ana umuduna yaşamışdı. 9 yaşındasa atasız qalır. Balaca Cəbrayıl nənəsi Fatmanisəyə sığınır.

Bir gün…

…Babası Sonqulu kişi dövrünün ən məşhur dovğa bişirəni sayılırdı. Onun dovğası əlbəəl gəzirdi. “O olmasın, bu olsun” filmindəki bazar səhnəsində “Kəblə Sonqulunun dovğası” ifadəsi yadınızdadır? O elə Cəbrayılın babası Kərbəlayi Sonqulu kişinin dovğasıdır. Baba nəvəsini avaraçılıqdan çəkindirsin deyə, öz yanına götürür, ona bişirdiyi dovğaları satmağı tapşırır. Bir günsə bazar əhli Kərbəlayi Sonquluya şikayət eləyirlər:

– Kəbleyi, səndən çıxmayan iş, deyəsən, dovğaya su qatırsan?

Kərbəlayi Sonqulunun ömrü boyu haramla işi olmamışdı. Kişi əlindəki piyaləyə baxır, barmağını dişləyir: “Bu yetim, deyəsən, doğrudan da haramzadalıq eləyir.”

Nəvəsə babanın hirsi yatana kimi onun gözünə görünməsin deyə, bir müddət qohumlarıgildə qalmaq fikrinə düşür. O vaxt qohumları Hacı Zeynalabdin Tağıyevin tikdirdiyi yeni fabrikin yanında yaşayırdı. Ora rahat gedib- gəlməkdən ötrü kiçik gəmilərdən istifadə olunurdu. Cəbrayıl babasının qorxusundan özünü tərpənməkdə olan gəmilərdən birinə atır…

…Bu bir gün onun həyat işarələrini dəyişir…


Oğlu Xoşqədəm Quliyev:

– Bir gün Yusif Vəliyev dedi, mənə bir rol veriblər- Qurd Cəbrayıl obrazı. Cinayətkar adamdı. Eşitmişəm, sənin atan da həbsdə olub. İstəyirəm, onun hərəkətlərini, danışığını, mimikalarını götürüm. Kinoya çəkiləndə təbii alınsın. Atamı razı salmaq çətin olmadı. 36 il həbsdə olsa da, incəsənəti sevən adamıydı. Yusif Vəliyev bir aya qədər atamın yanında oturub -durdu. Atam hara gedirdi, kimlə görüşürdü, o da yanındaydı. Amma film ekranlara çıxanda atam artıq rəhmətə getmişdi…

O vaxt Yusif Vəliyevin də, Cəbrayıl Baxşıyevin də filmdəki baş qəhrəmanın, əslində, kim olduğundan xəbərləri yoxuydu. Bəlkə də, Elçin Əfəndiyev “Ox kimi bıçaq” povestini yazanda elə Cəbrayıl Baxşıyevin obrazını qələmə alıb. Yazıçı bu obraz haqqında  gerçək  faktları DİN-nin arxivlərindən götürüb.

– O kinodakı hadisələr, həqiqətən, atamın həyatında olub. Kinoda bıçağı milis rəisinin arxasınca atır haa, o hadisə Salyanda baş verib. O vaxt belə bir qanun vardı: kim həbsdə çox yatmışdısa, onu Bakıya buraxmırdılar. Ona görə də bizi Salyana sürgün eləmişdilər. 50-ci illərdə Salyana köçmüşdük, 6 il orda yaşadıq. Atam Salyanda MTS-də gözətçi işləyirdi. Bir gün oranı yoxlamağa gəlirlər,  işləyənlərin kim olduğuyla maraqlanırlar. Atamın adı, soyadı müstəntiqə tanış gəlir. Başlayır atamı araşdırmağa. Sən demə, həmin müstəntiq vaxtilə atamın öldürdüyü milis rəisinin nəvəsidir. Onda atam həmin müstəntiqi vurur. Atamı yenidən tuturlar, biz Bakıya qayıdırıq…

… Həyat işarələrinin dəyişdiyi gün. Gəmi onu qohumlarıgilə yox, yad bir məmləkətə gətirib çıxarmışdı. Demə, çaşıb Həştərxana gedən gəmiyə minibmiş.

– Atam orda ağlayır, özünü öldürür ki, məni Bakıya qaytarın. Amma tale elə gətirir ki, qayıda bilmir. Axırda Ravil adlı bir tatar onu oğulluğa götürür. Sən demə, bu kişi varlı-hallı bir adammış, amma övladı yoxmuş. Düz 17 yaşına qədər Ravil kişiylə arvadı Qaliya atamı öz balaları kimi baxıb böyüdürlər. Evin təsərrüfatını, ailəyə məxsus olan qənd fabriklərinin önəmli işlərini ona tapşırırlar. Atam da onların inamını doğrultmaqdan ötrü əlindən gələni eləyir.

17 yaşında bir cinayətin şahidi olur. Fabrikə gedirmiş, yolu qəbiristanlıqdan düşür. Görür, arxadan iki atlı gəlir. Qorxusundan bir köhnə qəbrin arxasında gizlənir. Atlılar ondan 5-10 metr kənarda atdan düşürlər, sonra bir çala qazırlar. İri bir çuvalı həmin çalada basdırırlar. Atlılar gedən kimi atam ora yaxınlaşır, çalanı qazır. Çuvalın ağzını açanda  boynunun kökünə bıçaq saplanmış bir qızın meyidini görür.  Atam bıçağı çəkib çıxarır. Elə o anda qan onun üst-başına fışqırır, birdən qız başlayır tərpənməyə. Atam qorxudan huşunu itirir. Bir də xəstəxanada ayılır.

Artıq ömrünün ilk “dopros”ları başlamışdı. Qanun qarşısında cavab verməli, günahsız olduğunu sübuta yetirməliydi. Yaxşı ki, qız sağ qalmışdı, bir neçə gün sonra onları xəstəxanada üzləşdirirlər. Qızın gözəlliyi gənc Cəbrayılın ağlını başından alır. Onlar nəzarət altında 15 dəqiqə söhbət eləyirlər. Qız “bu oğlan mənim həyatımı xilas edib, ondan əl çəkin” – deyir.
Günlər keçir, Cəbrayıl qızı –Yasəməni unuda bilmir. Bir gün onunla yenidən görüşür. Sən demə, Yasəmən də Cəbrayıla vurulubmuş. Qız başına gələnləri Cəbrayıla danışır.

– Yasəmən varlı-hallı bir kişinin qızıymış. Onu öldürmək istəyən adamsa bacısının əri, bir də onun qardaşıymış. Qızın atasından qalan mülkə, pula sahib olmaq istəyirmişlər. Yasəmənlə atam arasında sevgi başlayır. Aradan təxminən iki il keçir. Yasəmən öz qisasını alır, onu öldürmək istəyənləri zəhərləyir. Atam bu hadisədən çox qorxur. Amma izin itirilməsində Yasəmənə yardım eləyir. Görürlər ki, artıq burda qala bilməyəcəklər.  Cəbrayıl qızla birlikdə Bakıya qayıtmağa qərar verir.


…Həştərxandan cəmi üç stansiya uzaqlaşmışdılar. Cəbrayıl nəsə alsın deyə, qatardan enir. O dəm ara qarışır, atışma düşür. Oğlan bir ağacın arxasında gizlənir. Bir daha geri –qatara qayıtmır. Yasəmənsə Cəbrayılın öldüyünü düşünür.Həyat onları bir də 3 ildən sonra qarşılaşdırır…

Cəbrayıl gecə yarısı Bakı istiqamətinə gedən başqa bir qatara minir. İki gündən sonra 12 il əvvəl ayrıldığı Bakıya yetişir.

…Həmin dövrdə iki rus balasıyla tanış olur, sən demə, onlar Odessadan gələn oğrularmış. Onlardan biriylə -Kolyayla dostlaşır. Bu dostluq sonradan Cəbrayılla kriminal aləmin məşhur oğrusu – Rəşid oğlu Məhərrəmin tanışlığına da səbəb olur. Beləcə, oğru dünyasının qapıları Cəbrayılın üzünə açılır, tezliklə bacarıqlı oğrulardan birinə çevrilir.

– 1935-36-cı illərdə bizim köhnə məhləmiz indiki sirkin yerindəydi. Atam artıq hökumətin qara siyahısında olan məşhur oğrulardanıydı. Kömürçü bazarından aşağı düşəndə onu saxlayırlar. O vaxtlar tez-tez “oblava” olurmuş. Atamı da tutub milisə gətirirlər. Atamın boynunda qızıl zəncirlə asılmış “Quran” olur. Milliyətcə rus olan  milis rəisinin müavini atamın üst-başını yoxlayanda soruşur ki, boynundan asdığın nədir? Atam da cavab verir ki, “Qurandı”. Rus atama bir söz demir. Türk, müsəlman olan rəissə atamla çox ədəbsiz rəftar eləyir, boynundakı “Quran”ı qırıb, ayaqlayır. Atam qəzəblənir, rəislə əlbəyaxa olurlar. Atam ona deyir: “Mən tutulsam da, sonra səni harda görsəm, öldürəcəm”.

Atamı dövlət adamına əl qaldırmaq adıyla bir illik damlayırlar. 5-6 ay yatandan sonra həbsdən qaçır. Günlərin birindəsə  qaş qaralan vaxt evə gələndə qabağına həmin milis rəisi çıxır. Rəis də onu tanıyır, çaş-baş qalır, deyir, ayə, Cəbrayıl, bəs biz səni tutmamışdıq?! Atam da qayıdır ki, sizdən tutmaq, məndən də qaçmaq. Nəysə, bir az söhbət eləyirlər, atam görür, rəis onunla danışa-danışa xəlvətcə əlini tapançasına aparır. Rəis əlini tərpəndincə, atam onu düz alnından vurur. Yadınızdadırsa, filmdə Cəbrayılı sərrast bıçaq atan kimi çəkiblər, atam həm də sərrast güllə atıcısıydı. Onun gülləsindən bir quş da yayına bilməzmiş.

– Bu dəfə də qaçır?

– Həə, cinayətin izini itirib qaçır. Milislər rəisi kimin öldürdüyünü tapa bilmirlər. Axırda, milis rəisinin müavininin- həmin rusun ağlına gəlir ki, bunu öldürsə, Qurd Cəbrayıl öldürəcək. Atamı yenə tuturlar. Rəisin adamlarısa  onu öldürmək istəyirlər. Pulla adam tuturlar ki, məhkəmədən çıxanda onu gülləylə vursunlar. Plan baş tutmur. Sonra rəisin qohumları  öz adamlarını atamın yatdığı həbsxanaya göndərirlər. Bir gün atam əl-üzünü yuyanda ona iki nəfər arxadan  hücum eləyir, bıçaqlayırlar. O da cəld tərpənir, gizlətdiyi bıçaqla adamları vurur. Biri ölür, o biri yaralanır. Amma buna görə atamın işinin üstünə iş gəlmirlər, özünü müdafiə eləyib deyə…

– Atanız “Arxadan vurulan zərbə” filminə baxsaydı, Cəbrayıl obrazını bəyənərdi?

– Yox. Filmdəki Cəbrayıl amansızdır. Amma atam ədalətli, mərd adam olub. Elə ona görə də, həm oğruların, həm də camaatın arasında hörmət qazanmışdı. Oğurladıqlarını bizə xərcləmirdi, kasıblara paylayırdı. Ən məşhur zamanlarında belə, malını-pulunu apardığı adamlarla kişilik şərtləri altında görüşməkdən çəkinmirdi. Həmin adamların çoxu Cəbrayılı ələ vermirdilər.

– Amma 36 il həbsdə yatmalı olub…

– Həə, əslində, 70 ildən çox həbs cəzası alıb, amma 36 ilini yatıb. 4 dəfə həbsxanadan, bir dəfə məhkəmə zalından qaçıb. İki dəfə ölüm cəzasına məhkum edilib, sonradan qərar ləğv olunub. Bank yarıb,  şəhər lombardını oğurlayıb. Böyük oğruluqlar eləyib. O, ən çox ermənilərin, yəhudilərin mağazalarını oğurlayırmış. Ermənilərin qənimiydi, onların ağzı nəydi, birinə bir söz desin. Atamın Stalinlə, Nəriman Nərimanovla da əlaqəsi olub.

– Maraqli taledir, heç inanmaq olmur ki, cinayətkar haqqında danışırıq…

– Düzdü. Özü də, cavanlığında çox səliqəylə geyinərmiş. Heç kəs inanmazmış ki, bu adan cinayətkardı. Anam bizi onunla qorxudurdu. Amma  o, özü bizi vurmurdu. Anamsa  ondan çox çəkinirdi. Atam dünyasını çoxdan dəyişsə də, biz anama harasa getmək lazım olduğunu deyəndə, yenə onun şəklinə baxardı. Elə bil atamdan icazə istəyirdi.

– Ona niyə “Qurd Cəbrayıl” deyirdilər?

– Çox vaxt qurd kimi tək gəzirdi. Həm də çoxbilmişliyinə görə. Ermənilərsə ona “Çornı” deyirdilər. Oğru aləmində “Paxan” idi atam.

– Dünyasını necə dəyişdi?

– Çox rahat. Öz evində, 76 yaşında.

– Heç elədiklərinə peşman olurdu?

– Həə, deyirdi, təzədən dünyaya gəlsəydim, belə yaşamazdım. O həm də rəhmli adam olub. Yadımdadı, saqqız, konfet alıb cibinə tökərdi, məhəlləyə çıxanda uşaqlara paylayardı. Rus, erməni, tatar dillərində də sərbəst danışırdı. Elə ona görə də Rastovdan, Odessadan oğrular gələndə atamı onlarla danışmaq üçün “sxodka”lara aparırmışlar. Savadı yoxuydu, heç qol da çəkə bilmirdi. Amma kitabları sevirdi. Həbsxanada hər gün bir dustaq ona kitab oxuyurmuş. Evdə hələ də atamdanqalma çoxlu kitablar var.

***


…Cəbrayıl Həştərxandan 12 il əvvəl ayrıldığı Bakıya qayıdandan sonra həm göbəkkəsdisi, həm də doğma xalası qızı olan Minəxanımla evlənir. Onda Minəxanım başqa bir qohumuyla nişanlıymış. Qohum-əqrəba görür ki, qızın göbəkkəsdisi gəlib çıxıb, nişanı qaytarıb Minəxanımı Cəbrayıla verirlər.

Cəbrayıl Minəxanımla evlənsə də, Yasəməni unuda bilmir. Bir yandan da vicdan əzabı onu rahat buraxmır. Sən demə, atışma bəhanəymiş, özü qızı Bakıya gətirmək istəmirmiş.

– Atam qatarda fikirləşir ki, mən bu qızı hara aparıram? Atam yox, anam yox, babam da, yəqin, çoxdan ölüb. Harda yaşayacağıq, qohumlar bizi qəbul eləyəcəkmi? Yoldaca fikrini dəyişir, nəsə almaq bəhanəsiylə qatardan düşür. Elə bu zaman da atışma başlayır. Bu atışma atama göydəndüşmə olur. Bir ağacın arxasında gizlənir, bir də geri qayıtmır. Yasəmənsə onu çox gözləyir, elə bilir, Cəbrayıl atışmada ölüb. Kor-peşman Həştərxana qayıdır. Atamsa Bakıya…

Əslində, Cəbrayıl ev-eşik, güzəran dərdi çəkməməliydi. Yasəmən Həştərxandan çıxanda atasından qalan mal-mülkü satıb pula çevirmişdi. Üstəlik, dədə-babadan qalma daş-qaşları da Cəbrayıla etibar eləmişdi. Qadının fikri oydu ki, Bakıda özlərinə yaxşı ev-eşik qursunlar, bir yerdə xoşbəxt yaşasınlar.

…Cəbrayıl qatardan düşəndə qızın daş-qaşları onun cibində qalır. Onları özüylə Bakıya aparır.

– Atam daş-qaşların onda qaldığını sonradan bilib. Heç vaxt da onları xərcləməyib. O, Yasəmənin hesabına yaşamaq istəmirmiş. Elə ona görə də Yasəməni Bakıya gətirməyib. Fikirləşib ki, mən ona heç nə vəd eləyə bilmərəm. Onunsa pulu var, qoy gedib, özünə həyat qursun!

– Məncə, bu, bir az inandırıcı deyil, bəlkə, başqa səbəb də olub?

– Bəlkə də.

– Bəs yenidən necə görüşüblər?

– Atam bir gün yenidən Yasəmənin arxasınca Həştərxana yola düşür. Orda  Yasəməni nə qədər axtarırsa, tapa bilmir. Geri qayıdanda Həştərxandan bir az aralıda yeməkxanaya girir. Yemək sifariş eləyir, görür, bir bığlı kişi ona bayaqdan göz qoyur. Özü də bu kişi Yasəmənə çox oxşayır. Fikirləşir, bəlkə, bu, Yasəmənin qohumudur, onu öldürmək istəyir?

Nə isə, yeməyini yeyib getmək istəyəndə bir nəfər ona yaxınlaşır ki, səni yeməkxananın sahibi yanına çağırır. Atam gedib görür ki, sahibkar bayaq ona göz qoyan bığlı kişidi.  Kişi onu otaqda qoyub çıxır. Aradan bir az keçməmiş içəri bir qadın girir. Atam başını qaldırıb qadının üzünə baxan kimi onu tanıyır. Yəsəmənmiş. Sən demə, elə bayaqkı bığlı kişi də Yasəmənin özüymüş.

– Bəs niyə kişi cildindəymiş?

– O vaxt qadının yeməkxana işlətməyi asan məsələ deyildi axı. Başı dinc olsun deyə, belə eləyirmiş.

– Həə, sonra noolur?

– Yasəmən atama deyir ki, o vaxt sən məni niyə qoyub qaçdın? Deməli, daş-qaşları oğurlamaq istəyirdin? Mən onsuz da onları özümüzçün aparırdım. Bu zaman atam sinəsində gizlətdiyi daş-qaşları çıxardır. Deyir, bax, əlimi də vurmamışam. Sonra hər şeyi ona danışır.

– Evləndiyini də?

– Yox, bunu demir. Amma elə oradaca Yasəmənə deyir, gedək Bakıya, səninlə evlənəcəyəm. Yasəmən də razılaşır. Gəlirlər Bakıya. Yasəmən Bakıda öyrənir ki, Cəbrayıl evliymiş. Amma başqa çarəsi qalmır, anamla bir yerdə yaşamağa məcbur olur.

– Yəqin, çətin yola gediblər?

– Yox, çox mehriban yaşayıblar. Yadımdadır, anam deyərdi, Yasəmən mənə bacıdan artıq olub. O, anama, atama söz gəlməsin deyə, çarşab da örtürmüş. Amma sonra çıxıb getdi.

– Niyə?

– Onun övladı olmadı. Anam qardaşımı qucağına alanda, atam uşaqla oynayanda onun ürəyinə toxunurmuş. Bir gün deyib: “Cəbrayıl, mən gedirəm”. Atam razılaşmayıb. O həbsdə olanda evdən çıxıb.

– Həştərxana qayıdıb?

– Yox, elə Bakıda qalıb. Sonralar atam öyrənib ki, Yasəmən hansısa bağçanın müdiri işləyir. Savadlı qadınıydi, rus dilini gözəl bilirdi. Müharibə dövründə bizim ailə çox pis vəziyyətə düşmüşdü. Həmin dövrdə Yasəmən bizə çox əl tutur, anama pul verir. Amma atamla birdəfəlik qurtarmışdı.

– Yasəmən sonra ailə qurur?

– Həə, amma yenə övladı olmur. O, atamdan tez dünyasını dəyişir. Rəhmətə gedəndə atam qazamatdaydı. Qayıdıb gələndə yenə onu axtardı, öyrəndi ki, özü də, əri də rəhmətə gedib. Atam onu çox sevirdi. Yadımdadır, qoca vaxtında da onun haqqında mənə danışardı, deyərdi, kaş rəssam olardım, onun şəklini çəkərdim. Necə gözəl olduğunu görərdin.

– Atanızda onun fotoşəkli yoxuydu?

– Yox. Atamın dediyinə görə gözəl qadınmış. Atamı ona bağlayan təkcə gözəlliyi deyildi. Anam atamdan 10 yaş kiçik idi. Atam ona uşaq kimi baxırdı. Amma Yasəmənlə yaşıdıydılar.

– Atanız ananızla necə davranırdı?

– Atamın öz qanunları vardı. Anam onları pozanda atam çox qəzəbli olurdu.

– Onlar hansı qanunlarıydı?

– Məsələn, atam evə gələn kimi yeməyi, içməyi stolun üstündə olmalıydı. Köynəyini təmiz, ütülü geyinməliydi. Yadımdadı, köynəyi təmiz olmayanda onu çırıq-çırıq eləyirdi.

-Yazıq ananız!

– Həə, anam atama görə çox əziyyət çəkib. Zarafat deyil, atam 36 ilini həbsdə yaşayıb, anam 5 uşağı tək böyüdüb. Bir də, atam anama çox xəyanət eləyib. Tək Yasəmən olsaydı, dərd yarıydı. Yaman şorgöz kişi olub…

modern.az

Tarix, Vacib

Nəşr edilib: 2019/07/05 18:22

Baxış:10778


XƏBƏR LENTİ

2020/02/26 16:28

2020/02/26 15:23

2020/02/26 15:10

2019/07/05 18:22

2020/02/26 14:04

2020/02/26 13:54

2020/02/26 12:53

2020/02/26 12:34

2020/02/26 12:12

2020/02/26 11:54

2020/02/26 11:36

2020/02/26 11:22

2020/02/26 11:20

2020/02/26 11:11

2020/02/26 11:00

2020/02/26 10:59

2020/02/26 10:55

2020/02/26 10:40

2020/02/26 10:36

2020/02/26 10:31

2020/02/26 10:25

2020/02/26 10:18

2020/02/26 10:00

2020/02/26 9:44

2020/02/26 9:27

2020/02/26 9:15

2020/02/26 9:09

2020/02/26 0:28

2020/02/26 0:14

2020/02/25 16:07

2020/02/25 16:04

2020/02/25 15:57

2020/02/25 15:56

2020/02/25 15:49

2020/02/25 15:45

2020/02/25 15:36

2020/02/25 15:34

2020/02/25 15:30

2020/02/25 15:05

2020/02/25 14:16

2020/02/25 14:02

2020/02/25 13:45

2020/02/25 13:44

2020/02/25 12:50

2020/02/25 12:37

2020/02/25 12:30

2020/02/25 12:05

2020/02/25 11:56

2020/02/24 17:58

2020/02/24 17:21

Почему Армения суетится на нахчыванском направлении?

Внешнюю политику каждого государства, как известно, определяет первое лицо. В Армении по известной причине это Никол Пашинян, который не перестает удивлять извержениями изобретательности. Презентованная им на Мюнхенской конференции безопасности теория превращения микро-революций в мини и макроформаты – это нечто из серии продуктов запутанного сознания. Не важно, что его словесный сумбур с ворохом вымышленных «фактов» запутал аудиторию. Важно, что он, как достойный представитель команды мыслителей, остался при своих убеждениях. Главным для них, как известно, является не то, что утверждает наука и история, а то, что они всучивают другим в безапелляционной манере. В попытке убедить публику в том, что первопричиной карабахского конфликта является непомерное желание местных армян самоопределиться, он сам же себя дезавуировал, признав, что сын его служит на стороне сепаратистов. В столь алогичном духе строится вся наперсточная дипломатия, которая переставляет с ног на голову очевидные, давно доказанные исторические истины. Но не в этом интрига, а в том, какой геополитический прок получает истеблишмент от переосмысления новых разворотов. Визит в Баку президента Турции Реджепа Эрдоган всерьез встревожил армянских политиков в контексте региональной проблематики, где Иреван, будучи пятым, да еще и поломанным колесом телеги, пытается выставить себя в роли ключевого звена. Они представляют реалии так, будто все в регионе крутится вокруг Армении, и в ее силах придать трендам динамику, или же и вовсе их заблокировать. Не вооруженным глазом видно, как на фоне обострения отношений между Россией и Турцией армянский истеблишмент одолевают нешуточные страхи. В Иреване больше всего боятся, что Баку и Анкара могут приступить к совместной операции по нейтрализации регионального фактора дестабилизации, в роли которого выступает армянский экспансионизм. Когда на сирийском театре военных действий произошел инцидент с подбитием турками российского военного самолета, на горизонте замаячил критический фон, и тогда в Иреване пережили ужас. Они осознают, что в случае безудержной эскалации с участием двух важных игроков буквально могут остаться под ногами. Армения не располагает геополитической массой, которая гарантировала бы ей безопасное существование. К тому же, в случае обострений в регионе вероятность вступления в игру Баку может обрести для Иревана  угрожающий характер. Ведь Азербайджан реально влияет на события и процессы. В 2015 году в самый разгар турецко-российского обострения Баку, как и подобает игроку с геополитическим весом, сыграл ключевую роль в нормализации обстановки. Слово президента Алиева было услышано в Анкаре и Москве, в результате чего обстановка вернулась в нормальные русла. Значение Баку доказало свою состоятельность.   На этом фоне никто и ничто не напомнило о существовании Армении, как о стране, способной повлиять на ход событий. Нет у этого государства потенциала субъектности, чтобы сформировать хотя бы вокруг себя нечто наподобие порядка. Гарантом существования страны является статус форпоста. На большее она не тянет. Не потому ли, что строго заточена на распространение пространства хаоса? Вполне возможно. И что тут обсуждать, коль страна загнала себя в черный двор региональной политики. Прошедшая недавно в Баку встреча высших военных чинов России и НАТО вновь показала значимость Азербайджана в разрешении сложных вопросов актуальной повестки. Вектор равноудаленности от мировых центров сил, которого придерживается Баку, ключевой элемент политики страны. Азербайджан безоговорочно принимают главные игроки глобального действа, и нет никаких оснований утверждать, что какая-либо сторона вынашивает планы использования Баку в геополитической многоходовке. Армения же, как была, так и остается черной дырой, этаким региональным  ничто, которую центровые игроки расценивают не иначе, как расходную данность. Бросовая особенность армянской субстантивности ни в ком не вызывает сомнений. Геополитический ширпотреб не может претендовать на сколь-нибудь значимую роль. Невзирая на это, Иреван продолжает искушать судьбу, испытывать терпение Азербайджана, проявляя больные пристрастия на нахчыванском направлении. В связи со вспышкой коронавирусав в регионе автономия неожиданно оказалась в трудной ситуации. Соседние Турция и Иран пересматривают   схемы перемещения людей, транспорта  и грузов в близости с Нахчываном. Этим не преминули воспользоваться армяне, которые не упускают возможности для раскрутки новых спекуляций по вопросу сложившихся границ. Видать сознание определенных армянских кругов съехало на периферию рассудка, раз в ход пошли фантазии относительно юрисдикции, дальнейшей судьбы азербайджанской автономии. Только больное воображение может утверждать, будто «срок пребывания Нахчывана в составе Азербайджана» подходит к концу». Намеки делаются на столетие российско-турецкого договора от 1921 года. Даже если допустить, что договор не будет пролонгирован, это ничего не поменяет. Как будет строить свое будущее Нахчыван, будет ли он дотироваться из центрального бюджета Азербайджана, или нет, решать Баку. Ни одна страна не в состоянии пересмотреть статус автономии, или же подвергнуть его сомнению. В случае проявления милитаристской истерии в южном направлении Армения получит такой удар, что мало не покажется. Автономия не только в состоянии преподать урок агрессору, но и способна расширить свои территории за счет исконных азербайджанских владений, которые сто лет назад отошли Армении ради создания искусственного образования пришлым хаям. Уж лучше не будить лиха и не рисковать тем, что перепало в виде подарка судьбы. Тофик Аббасов, аналитик

Решетки для Елены Шуваевой-Петросян

Война — это всегда горе, это гибель людей, сироты, инвалиды, это разрушенные дома. А еще это тяжелый, порой невосполнимый ущерб культурному наследию, в том числе и всемирному. Выступая на дебатах по Карабаху в Мюнхене, президент Азербайджана Ильхам Алиев напомнил: «…Все азербайджанцы в Нагорном Карабахе и нашем древнем городе Шуше подверглись этнической чистке. Затем все азербайджанцы подверглись этнической чистке в 7 районах. Армяне совершили геноцид против нашего народа, нашей культуры, разрушили наши мечети, кладбища, переименовали наши города. Они издали карту Нагорного Карабаха, состоящую из всех оккупированных в настоящее время территорий. После этого они утверждают, что мы должны согласиться со всеми этими реалиями». Фонд Гейдара Алиева совместно с МИД Азербайджана еще больше 10 лет назад подготовил и издал книгу «Война против Азербайджана: мишень — культурное наследие». Где строго документально, с доказательствами, фотографиями и спутниковыми снимками, рассказывается о ценнейших исторических памятниках, уничтоженных оккупантами. На захваченных азербайджанских землях разграблены музеи, картинные галереи, школы… И это еще не все. Захваченные Арменией в Карабахе города и села стали еще и ареной мародерства. А вот один из его эпизодов заслуживает особого рассказа. Есть в армянской политической тусовке такой персонаж —Елена Шуваева, она же, в зависимости от ситуации, Елена Шуваева-Петросян, член союза писателей Армении и руководитель пресс-службы Российского центра науки и культуры в Иреване. И вот эта дама описывает свой визит в оккупированную азербайджанскую Шушу, которую называет на армянский лад — «Шуши». Где ее, в числе прочего, поразили и старинные, узорные кованые решетки на окнах домов: «Дома в Шуши украшены кованными решетками, которые местные жители называют «панджарой» (а на грузинском «панджара» — окно). Красивые витые решетки. Не залюбоваться ими невозможно. У нас с Арамом случился приступ  «панджаромании». Мы ходили от окна к окну и подолгу завороженно стояли. Тогда я озвучила крамольную мысль: «Ох, как бы я хотела иметь такую решетку!»» Вообще-то «панджара» — это «окно» не только на грузинском, но и на азербайджанском языке. А вот на армянском «окно» — это «патухани». Но госпожу Шуваеву такая неудобная лингвистика не интересует. Тем более она не задумалась, что такие кованые решетки — это как раз традиционный элемент азербайджанской архитектуры. Но самое примечательное, вернее, самое отвратительное — в другом. Когда мадам Шуваева-Петросян покидает Шушу, в багажнике автомобиля уже находятся заботливо укутанные две «панджары». Милый сувенир из разрушенного города. А еще — вещественное доказательство, что занималась Елена Шуваева-Петросян в оккупированной азербайджанской Шуше очевидным и неприкрытым мародерством. Наверное, можно было бы если и не оправдать, то по крайней мере объяснить, если бы таким мародерством, да еще по горячим следам захвата города, занимались бы солдаты чего-то вроде «штрафных батальонов», мобилизованные в армию уголовники и прочая такого же пошиба публика. Но здесь, во-первых, все происходит не по горячим следам оккупации Шуши. А во-вторых, занимается этим дама, которая по ту сторону линии фронта считается уважаемой, культурной и интеллигентной. За такое в цивилизованном обществе Елене Шуваевой-Петросян, без сомнения, пришлось бы смотреть на мир сквозь совсем другие и далеко не такие красивые решетки. Но это в цивилизованном обществе. А вот по ту сторону линии фронта, причем не только в самом «форпосте», но и со стороны его хозяев, Шуваева-Петросян остается вполне себе «рукопожатной» персоной. Российский центр науки и культуры по-прежнему держит эту даму, занимавшуюся мародерством, на должности своего пресс-секретаря. Российско-армянский университет приглашает ее на роль модератора круглого стола, посвященного Грибоедову. Она даже ведет в Иреване «Диктант Победы». И что же —организаторы всех этих акций — а это уже представители не только и не столько Армении, сколько России — просто не в курсе, с кем имеют дело? Они не читали ее «карабахских» дневников, всеми мыслимыми и немыслимыми способами растиражированных в Армении? Или…считают, что все нормально? И что можно смотреть на мир через ворованную «панджара» чужого дома, который его законные хозяева когда-то построили, жили в нем, а теперь они в лучшем случае изгнаны, в худшем — убиты, и все это — только потому, что родились азербайджанцами, а их земля приглянулась армянам? И да, можно ли рассчитывать на успех переговоров с такой страной, как Армения, и с таким посредником, как Россия?  Нурани, политический обозреватель 

Идлиб: как Путин угодил в сирийский капкан

Ситуация в Сирии — в состоянии «обратного отсчета». Президент Турции Реджеп Тайип Эрдоган заявил, что «операция в Идлибе может начаться в любой момент». Он добавил, что «Турция не оставит Идлиб режиму Асада и его сторонникам", и теперь «у режима остались считанные дни на то, чтобы прекратить свою агрессию в Идлибе и отступить к территориям, определенным в сочинском соглашении. Это - наше последнее предупреждение». И еще дал понять, что заручился поддержкой США. Эрдоган не блефует — США действительно объявили о поддержке своего союзника — Турции — в Сирии, возложив ответственность за обострение ситуации на Россию и режим Асада. В Москве в явной растерянности. Пресс-секретарь президента РФ Дмитрий Песков назвал операцию турецких войск «худшим сценарием». Глава МИД Сергей Лавров уже заговорил о том, что Сирия, дескать, проводит силовую операцию на своей территории, на что имеет полное право. Но, во-первых, за Сергеем Викторовичем не замечалось такого уважения к границам и суверенитету, когда речь шла об Азербайджане, Грузии или Украине. А во-вторых, в данном случае надо бы держать в голове не только границы, но и сочинские соглашения, подписанные, кстати говоря, и Россией. Но вот что примечательно. Если в Турции прямо обещают масштабную военную операцию, а бронетехника движется к Идлибу едва ли не в прямом эфире, то Москва воздерживается от конкретики, какие именно шаги последуют за ее столь грозными заявлениями. И честно говоря, за этой паузой проглядывает растерянность. События в Сирии явно пошли не по тому сценарию, который рисовала для себя Москва, и теперь в первопрестольной заново анализируют ситуацию и ищут варианты. В самом деле, вначале все вроде бы шло как надо. Башар Асад при поддержке РФ продолжал «зачистку» Идлиба, Турция призывала остановиться, перебрасывала, правда, на север Сирии войска и бронетехнику, но сирийские части постепенно продвигались вперед, так что в Москве не сомневались: Турция «сдалась», разве что не признает этого публично. Но теперь Эрдоган дает понять, что настоящая «силовая разборка» с Турцией еще и не начиналась.  И если Асад не отступит, то Анкара обрушит на него всю свою военную мощь. Для Москвы это тяжелый стратегический просчет. Сирия — это как раз тот конфликт, где значение имеет не общая военная мощь, не наличие (или отсутствие) ядерного оружия или авианесущих крейсеров, а именно готовность бросить на поле боя серьезные ресурсы. А в Кремле, как показывает практика, банально недооценили решимость Анкары защищать свои интересы на сирийском поле. Вряд ли это было так уж неожиданно. Для Турции Сирия — это «задний двор». А спектр угроз вовсе не ограничивается риском, что в страну в дополнение к трем с половиной миллионам сирийцев хлынут новые беженцы. Официальный Дамаск открыто поддерживает террористов РКК. Более того, в те же дни в эфире «Вестей», где «несогласованного» мнения не появляется в принципе, замелькал Виктор Надеин-Раевский, старший научный сотрудник ИМЭМО им. Е.М. Примакова РАН, директор Института политических и социальных исследований Черноморско-Каспийского региона, который принялся рассуждать, будто бы «турки решили воспользоваться слабостью Сирии, чтобы отхватить еще один кусок турецкой территории». По версии идейного наследника Примакова, «первый кусок они отхватили в тридцать девятом году, создав так называемое Государство Хатай, в которое нагнали 65 тысяч турок, и на референдуме они проголосовали за присоединение к Турции. Теперь это не Александретта, а Искендерун, ну, знаем военную базу «Инджирлик»» и т.п. Можно, конечно, напомнить эксперту, что база «Инджирлик» находится не в Искендеруне, а в Адане, которая никогда не входила в состав вилайета Хатай. И что в 1939 году такого государства, как Сирия, еще не существовало, а была французская колония, созданная по соглашению Сайкса-Пико на территориях, ранее входивших в Османскую Империю. Но сегодня режим Башара Асада предъявляет на Хатай территориальные претензии, именно в небе над Хатаем турецкие ВВС сбивают российский бомбардировщик, и после словоизлияний Надеина-Раевского уже не получится не спросить: это частное мнение или «месседж»? Россия готова поддержать сирийские претензии на турецкую территорию? Эти претензии охватывают только Хатай или заодно в Кремле решили «прихватизировать» еще и Адану, где расположена и база «Инджирлик», и Джейханский терминал? На Адану, кстати, уже давно существуют армянские претензии, и не было ли спешное и карикатурное признание режимом Башара Асада «геноцида армян» частью этой «мышиной возни»? И это не те вопросы, от которых можно просто отмахнуться. Тем более этого не станут делать в военных штабах. Другой вопрос, готовы ли в России выдержать ту стратегию, на которую «замахнулись». Продолжать оказывать Асаду поддержку в прежнем объеме — слишком рискованно. Теперь это грозит полномасштабным столкновением с Турцией, в которое к тому же могут втянуться и ее союзники по НАТО. В переводе — политические осложнения, все новые и новые ресурсы, которые придется «бросать в топку», наконец, «груз 200» и вопросы, «что мы вообще забыли в этой Сирии» и «за что там умирают наши ребята». Можно, конечно, попытаться открыть «дипломатический торг» и попытаться вновь договориться с Анкарой. Но, во-первых, теперь Москве придется вести переговоры не с лучших позиций. А во-вторых, найти подходящий предмет для торга, точнее, поле для уступок. А это может оказаться не только Ливия, но и Южный Кавказ. Особенно на фоне признания Асадом «геноцида армян» и намеков России на Адану. И самое главное, очевидно, что время, когда Москва могла выйти из сирийской ловушки без потерь для себя, уже безнадежно упущено. Нурани, политический обозреватель